W polityce, tak jak w fizyce materii, istnieje punkt krytyczny – moment, w którym nagromadzone napięcia sprawiają, że struktura, dotąd wydająca się solidna, nagle pęka. Dla partii rządzącej ten punkt rzadko jest pojedynczym skandalem. Częściej jest to kulminacja porażek, zmęczenia władzą i utraty kontaktu z wyborcami, którzy czują, że „stare” przestało działać.
W XXI wieku demokracje Europy i Stanów Zjednoczonych pokazały to wielokrotnie. Nie chodziło o rewolty uliczne czy zamachy stanu – w stabilnych systemach demokratycznych upadek partii rządzącej przychodzi przez urny, przez fragmentację sceny politycznej i przez pojawienie się nowych graczy, którzy obiecują to, czego establishment już nie potrafi dostarczyć.
Europa i USA: lekcje z ostatnich dwóch dekad
Weźmy Wielką Brytanię. Konserwatyści rządzili czternaście lat. Partygate Borisa Johnsona, katastrofalny mini-budżet Liz Truss, chaos wokół Brexitu, niekontrolowana migracja i kryzys Narodowej Służby Zdrowia – to nie był jeden skandal, lecz seria ciosów, które zniszczyły reputację partii jako „naturalnej siły rządzącej”. W 2024 roku ponieśli historyczną klęskę i stracili znaczną część swojej dawnej bazy na rzecz Reform UK Nigela Farage’a.
We Francji Emmanuel Macron, uosobienie centryzmu, od lat zmaga się z paraliżem parlamentarnym. Rządy upadają jeden po drugim, a skrajna prawica rośnie. W Niemczech tradycyjne partie – SPD i CDU – tracą grunt na rzecz Alternatywy dla Niemiec, zwłaszcza na wschodzie kraju. W Grecji po kryzysie finansowym 2008–2012 upadł niemal cały stary system: PASOK praktycznie zniknął z mapy politycznej.
W USA republikanie nie upadli – oni się przeobrazili. Ruch Trumpa i MAGA nie zniszczył partii, lecz ją zawłaszczył od wewnątrz, przesuwając ją w stronę populistycznego nacjonalizmu.
Wspólny mianownik tych przypadków jest jasny: nie tylko afery. Skandale działają jak katalizator, ale rzadko jako przyczyna główna. Decydują porażki programowe w kluczowych obszarach (gospodarka, bezpieczeństwo, migracja, usługi publiczne), niezdolność do adaptacji do nowych linii podziału (kulturowych i tożsamościowych), zmęczenie władzą oraz szoki zewnętrzne, które obnażają słabości.
Odporność społeczeństw na kłamstwa i przepełnione naczynie
W epoce polaryzacji i mediów społecznościowych odporność na kłamstwa rządzących i opozycji jest selektywna. Wyborcy świetnie widzą kłamstwa „tamtych”, a własne bagatelizują lub usprawiedliwiają. „Medialne naczynie” zaczyna się przelewać, gdy ilość sprzecznych narracji, afer i oskarżeń przekracza zdolność społeczeństwa do ich przetwarzania. Wtedy pojawia się cynizm, apatia lub bunt – wzrost poparcia dla sił antyestablishmentowych. To nie jest wyłącznie polskie zjawisko. To europejski trend ostatnich dwóch dekad.
Polska na tle Europy
Po ośmiu latach rządów PiS (2015–2023) partia Jarosława Kaczyńskiego przegrała wybory parlamentarne mimo bardzo lojalnej bazy. Kumulacja sporów z Unią Europejską, oskarżeń o erozję praworządności i licznych afer zrobiła swoje.
Dziś, w połowie 2026 roku, sytuacja jest jeszcze bardziej dynamiczna. Sondaże pokazują Koalicję Obywatelską na prowadzeniu, ale wyraźnie tracącą poparcie – m.in. przez afery typu „szpitalna”. PiS również słabnie, mimo prezydenckiego zwycięstwa. Najszybciej rosną natomiast obie Konfederacje. Koalicja rządząca ma problem z utrzymaniem większości, a scena polityczna się fragmentuje.
To wpisuje się w szerszy europejski wzorzec. Tradycyjne partie centrolewicowe słabną, a centroprawicowe tracą elektorat na rzecz narodowo-konserwatywnych populistów. Przykłady to Giorgia Meloni we Włoszech, Viktor Orbán (wieloletni premier Węgier i lider Fideszu, przez ponad dekadę symbol „illiberalnej demokracji” i oporu wobec unijnej polityki migracyjnej oraz integracyjnej; jednak w 2026 roku poniósł ciężką porażkę wyborczą, co zmusiło europejską prawicę narodową, w tym polską, do przemyślenia dotychczasowych sojuszy), AfD w Niemczech czy Rassemblement National we Francji.
W Polsce stary duopol PiS–KO wyraźnie eroduje. Wysoka polaryzacja i wzajemne oskarżenia o kłamstwa po obu stronach sprawiają, że „naczynie” jest już mocno przepełnione.
Wniosek: czy już mamy kryzys partyjny?
Tak – w Polsce obserwujemy wczesne, ale wyraźne objawy kryzysu partyjnego. Nie jest to jeszcze pełny rozpad systemu jak w Grecji po 2008 roku czy we Włoszech, ale stary duopol traci monopol. Obie największe partie tracą poparcie jednocześnie, radykalna prawica rośnie najszybciej, a koalicja rządząca ma trudności z utrzymaniem większości. To klasyczny symptom kryzysu: tradycyjne ugrupowania nie są już w stanie samodzielnie rządzić ani skutecznie opozycjonować.
Czy ma sens rekonstruowanie systemów, które zawodzą? Historia Europy i USA z ostatnich 20–25 lat pokazuje, że rzadko się to opłaca w dłuższej perspektywie. Partie i systemy partyjne nie są wieczne – ewoluują lub są zastępowane.
W Grecji stary układ po prostu upadł i został zastąpiony nowymi siłami. We Włoszech wielokrotne próby rekonstrukcji tradycyjnych partii kończyły się porażką – wygrywały nowe formacje lub radykalne skrzydła. We Francji Macron próbował stworzyć „nowy centryzm” od zera – na początku wyglądało to obiecująco, ale system znów się załamał. W Wielkiej Brytanii konserwatyści po miażdżącej porażce nie rekonstruują starego modelu, lecz przechodzą bolesną transformację i tracą elektorat na rzecz nowych prawicowych graczy.
W USA republikanie nie odrodzili się w starej formie – zostali przejęci od wewnątrz przez ruch populistyczny. Demokraci też przechodzą wewnętrzne przesunięcia, ale bez pełnego rozpadu.
Rekonstrukcja starych systemów ma sens tylko wtedy, gdy partia potrafi się naprawdę zmienić – nie tylko wymienić liderów, ale zaktualizować program i bazę społeczną. Takie udane odrodzenia są jednak rzadkie. Częściej stare partie dogorywają lub zostają zastąpione nowymi siłami.
W Polsce sens ma raczej dostosowanie się do nowej rzeczywistości niż sztuczne podtrzymywanie duopolu z lat 2005–2023. Jeśli obecne trendy się utrzymają, możemy zobaczyć dalszą fragmentację – zwłaszcza na prawej stronie – i konieczność budowania szerszych, mniej stabilnych koalicji.
Demokracja nie wymaga, żeby stare partie przetrwały za wszelką cenę. Wymaga tylko, żeby mechanizmy wymiany elit działały sprawnie. Kryzys partyjny, który obserwujemy w Polsce, jest więc nie tyle zagrożeniem, ile naturalnym etapem ewolucji – pod warunkiem, że nie przerodzi się w chroniczną niestabilność i paraliż decyzyjny.
Pytanie nie brzmi więc „czy warto ratować stare systemy”, lecz „czy nowe siły, które je zastępują, będą potrafiły rządzić lepiej”. Na razie historia Europy i USA uczy raczej ostrożności niż optymizmu.
Jarosław Banaś
„We Francji Emmanuel Macron, uosobienie centryzmu, od lat zmaga się z paraliżem parlamentarnym. Rządy upadają jeden po drugim, a skrajna prawica rośnie.”
Myślałem, że Pan szydzi, ale jak doczytałem, że „Ruch Trumpa i MAGA nie zniszczył partii, lecz ją zawłaszczył od wewnątrz, przesuwając ją w stronę populistycznego nacjonalizmu.” to zwątpiłem.
Proszę, nie powielajmy kalek nowomowy. Trzymajmy się normalności.
Zaczynając od Le Pen: ojciec miał poglądy centroprawicowe, a Martyna Le Pen centrolewicowe. To jest do sprawdzenia, jeśli kto wątpi. Określenie "skrajna" jest używane przez lewicową prasę w sensie „horrendalna”. Tymczasem skrajna prawicowość to po prostu skrajna normalność. W ten sposób (naśladowczy w stos.do propagandy) Macron-lewicowiec jawi się jako „uosobienie centrum”. W jakiej sprawie on jest umiarkowanie nienormalny?
W ruchu MAGA jest kierunek na przywrócenie normalności, która upadła pod naprzemiennymi rządami demokratów i republikanów. Był wyjątkiem Ronald Reagan, nie konsekwentnym i tylko przez dwie kadencje. Wystarczy, by film o nim był zamilczany w Polsce, co nie dziwi, bo nazwać się prawicą można w celach marketingowych, ale fałszywa flaga nie przesłoni czynów, o ile ktoś odróżnia prawdę od kłamstw.
„Skandale działają jak katalizator, ale rzadko jako przyczyna główna. Decydują porażki programowe w kluczowych obszarach…”
Właśnie tak. Lewicowa ideologia i dzierżąca w tym duchu ster nomenklatura systemowo niszczy to co dobre, piękne i mądre. Oczekiwania, że psy zaczną miałczeć a koty szczekać są płonne, mimo to w elektoratach nadal jest nadzieja. Świt medialny jest weryfikowany przez rzeczywistość i elektoraty się bieszą. Szukają mniejszego zła. Niektórzy nawet „populizmu” jak lewica określa poglądy zgodne z rzeczywistością. „Na chłopski rozum” do fotosyntezy jest potrzebny CO2, a kolejna po ozonowej „dziura” jest niewiarygodna.
Trafnie dostrzega Pan objawy kryzysu partyjnego. To powód, dla którego grupa trzymająca władzę, w tym Nawrockiego, planuje reformę konstytucyjną. Musi się coś zmienić, by ludzie mogli na jakiś czas zapomnieć o wypaczeniach socjalizmu i statusie kondominium. Muszą następować restrukturyzacje, aby wszystko zostało po staremu, czyli by osuwanie się po równi pochyłej przebiegało bez zakłóceń.
Szanowny Panie.
Rozpad duopolu PO–PiS jest oczywisty. Natomiast różni nas definiowanie tego, co dziś jest centrum i partiami centrowymi zarówno w Europie, jak i w Stanach Zjednoczonych.
Pamiętam, jak po 2005 roku odsunięcie lewicy (postkomunistów) od władzy było dla wielu zwycięstwem. Powstał wtedy szeroki obóz centroprawicowy – od centrum po prawicę, z pewnym liberalnym skrzydłem. Szybko jednak doszło do ostrego rozłamu i wzajemnego, bardzo szyderczego pojedynku. Dominowało poniżanie przeciwnika: „spieprzaj dziadu”, wyśmiewanie sposobu mówienia Tuska, zdjęcia z łupieżem czy kpiiny z „prawicowców popijających winko do późna”. To nie była zwykła satyra – to była mocno obraźliwa walka na upokorzenie.
Z tego doświadczenia wynika moja optyka. Nie sądzę, żebym powtarzał kalki nowomowy, natomiast zdecydowanie należy zauważyć imperialny charakter terytorializmu europejskiego oraz postkolonialny wiatr podporządkowywania sobie niżej zorganizowanych, czego doświadczamy obecnie. To, co obserwujemy dziś w Polsce i Europie (w tym wokół Trumpa i Macrona), wciąż mieści się w ramach centroprawicowego spektrum, które tylko rotuje w zależności od aktualnych warunków.
Łączę wyrazy szacunku i dziękuję za polemikę.
Również dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam, jednak bez nazywania rzeczywistości zgodnie z tym jaka ona jest nie będzie niczego poza zagubieniem. Nie będzie tez możliwości porozumienia się z kimkolwiek spoza spektrum fałszywych ocen.
Oczywiście nikt nie jest idealnie prawicowy, ani lewicowy, ale z faktu, że np. Macron jest na lewo od Le Pen a na prawo od kogoś tam nie zmienia charakteru jego wypowiedzi i czynów. Chyba nie jest Pan relatywistą ani nie ma Pan na celu manipulacji?
Poniżej link do starego programu Macrona w wersji tvn.24 i tam kreują definicje "39-letni centrysta Emmanuel Macron w II turze zmierzy się z liderką skrajnie prawicowego Frontu Narodowego Marine Le Pen."
tvn24.pl
A w programie faktycznie jest deklaracja prawicowa nawet jeśli koleje są państwowe, a reszta lewicowa:
"- 5 miliardów na transport i infrastrukturę lokalną, odnowę linii kolejowych zamiast budowy nowych;
- 5 miliardów euro na sektor zdrowotny, w tym szerszą refundację okularów korekcyjnych, protez i aparatów słuchowych oraz likwidację opakowań leków, które zawierają więcej pigułek, niż potrzebują pacjenci;
- 5 miliardów euro na modernizację i komputeryzację administracji publicznej."
Dziękuję. Oczywiście relatywizowanie jest groźne, zgdzam się. Pisalem na podstawie dziennikow wydanych w ostatnim miesiącu w stolicach EU, zajmę się jeszcze tym tematem. Natomiast do naszych mediów mam sceptyczne nastawienie. Z uklonami. JB.