Tak, tak. Nie, nie. Reszta to tylko szum w sieci. Od napisów na murach w Pompejach do hejtu na AI czyli o cywilizacji Kozła Ofiarnego

Anonimowość to najstarszy trik ludzkości. Zanim powstały książki, zanim wymyślono podpisy pod obrazami, ludzie bazgrali po murach. W Pompejach do dziś można przeczytać: „Gajusz kocha Primę”, „Sekstus jest idiotą” albo „Kto tu narobił w amforę?”. W starożytnym Egipcie robotnicy w piramidach dopisywali komunikaty na kamieniach, choć faraon nie sprawdzał każdego hieroglifu. To nie była wysoka literatura, ale działało: można było powiedzieć, co się myśli, i nie stracić głowy. 

Walka obelgami jest dokładnie tak samo stara jak pierwsze litery. Grecy rzucali się inwektywami w wierszach, Rzymianie w epigramach, średniowieczni mnisi w pamfletach pisanych „ręką nieznanego brata”. Dziś to samo, tylko szybciej i taniej: „Twój film to gówno, a ty debil” – podpis: @Kutas42069. Technologia poszła do przodu, a my emocjonalnie stoimy w tym samym miejscu co neandertalczyk, który rzucał kośćmi w jaskiniowego konkurenta.

W Europie anonimowe pisanie rozkwitło naprawdę w XVI–XVIII wieku. Reformacja, wojny religijne, rewolucja francuska – wszędzie anonimowe ulotki, paszkwile, plotki, oskarżenia. Dlaczego? Bo podpisać się pod tekstem „Król to debil” to był gwarantowany bilet na szafot. Dziś podpisujemy się „Anonim” albo „xX_DarkLord69_Xx” i hejtujemy AI, bo „kradnie sztukę”, „zabierze pracę”, „to szatan w kodzie”.

Pytam zatem samą IA, opisując przypuszczalne szkody z jej użycia: czy da się tego zakazać? To śmieszne, pisze algorytm połączony w z botem. To jak próbować zakazać wiatru wiejącego w twarz. Lepiej po prostu przestać reagować. Hejt żyje z uwagi – zabierz uwagę, a umrze z głodu.

A teraz spójrzmy na naturę, bo ona ma tu sporo do powiedzenia. Ryby mają linię naboczną – superwrażliwy radar, który pozwala całej ławicy skręcać w tę samą sekundę. Ptaki w chmurze robią to samo: każdy patrzy na sąsiada i kopiuje ruch. To ewolucyjny mechanizm naśladowczy – naśladuj albo zginiesz.

Internetowa nagonka działa identycznie. Jeden tweet, jeden screen, jeden „wszyscy wiedzą, że on jest toksyczny” – i nagle tysiące ludzi naśladuje oburzenie, nie pytając nawet, o co chodzi. To nie jest świadoma decyzja. To ławica. Płyniemy razem, bo tak bezpieczniej.

René Girard (1923–2015) wybitny francuski historyk, badacz literatury, antropolog kultury oraz filozof społeczny, zwany przez fanów „Albertem Einsteinem współczesnych nauk o człowieku” nazwał zjawisko o którym próbuje tu pisać, mechanizmem kozła ofiarnego. Kiedy w grupie rośnie napięcie, zazdrość, frustracja, rywalizacja o lajki, uwagę, kasę, wszyscy zaczynają na siebie warczeć. W końcu ktoś mówi: „To przez Niego!”.

I to nie musi być winny a wręcz powinien być zupełnie niewinny. Wystarczy, że jest inny, za głośny, za cichy, za bogaty, za biedny, za stary, za młody, za mądry, za … AI. Cała grupa jednoczy się w nienawiści, wylewa frustrację, canceluje, blokuje, dożyna w komentarzach – i nagle spokój. Wszyscy znowu kumple. Mechanizm zadziałał.

Girard twierdził, że to fundament większości kultur i mitów. Ofiara musi być uznana za winną – inaczej nie scala. Dopiero Ewangelie robią coś rewolucyjnego: pokazują kozła, który jest niewinny. Jezus nie „zasłużył” na krzyż. To demaskuje cały schemat. Od dwóch tysięcy lat próbujemy budować nowe kozły, ale mechanizm trochę kuleje, gdy ktoś przypomina: „może to my mamy problem?”.

Czy nie jest żałosne, że dajemy się tak łatwo kupować? Reklamy, trendy, nawoływania, challenge’y, „wszyscy tak robią”. Kupujemy buty, których nie potrzebujemy, scrollujemy hasztagi, których nie rozumiemy, hejtujemy ludzi, których nie znamy. Etycznie to słabe, bo tracimy siebie. 

Jezus mówił prosto: „Niech wasze «tak» będzie tak, a «nie» – nie”. Zero relatywizmu. Zero „no, może w tej sytuacji…”. Albo stoisz po stronie prawdy, albo płyniesz z ławicą.

A relatywizm? To najgorszy wróg człowieczeństwa. Wszystko staje się względne: „twoja prawda, moja prawda”, „hejtem też można wyrażać siebie”, „każdy ma prawo do swojej narracji”. W efekcie prawda przestaje istnieć, a zostaje tylko siła – kto głośniej krzyknie, ten ma rację. Platon ostrzegał przed sofistami, Orwell pokazał, do czego prowadzi „2+2=5, jeśli Partia tak mówi”. Dziś mamy to samo, tylko w 280 znakach.

Konkluzja? Relatywizm i masowe naśladowanie zabijają to, co w nas najbardziej ludzkie: zdolność do samodzielnego myślenia i trwania przy „tak” albo „nie”. Bez tego stajemy się tylko lepszymi rybami – ładnie skręcamy w unisonie, ale donikąd. Może czas przestać być kozłem, przestać być ławicą i po prostu powiedzieć: „nie, dziękuję”. Bo inaczej zostaniemy tylko anonimowymi bazgrołami na murze historii – zabawnymi, ale kompletnie bez znaczenia.

Tak, tak. Nie, nie. Reszta to tylko szum w sieci.

Jarosław Banaś