Od opłacalnej przemocy do jej zerowej granicy

Grzegorz GPS Świderski, 01.02.2026

By zro­zu­mieć to, co w tej not­ce opi­su­ję, najlepiej naj­pierw za­po­znać się z ty­mi trze­ma wpi­sa­mi:

 Można też dodatkowo zapoznać się z tymi moimi starymi rozkminami:

Eko­no­micz­no-bio­lo­gicz­ny do­wód te­zy III MTSC

  W tek­ście „Od wy­kład­ni­cze­go po­stę­pu do upad­ku pań­stwa” sfor­mu­ło­wa­łem trzy te­zy MTSC. Trze­cia z ni­ch — o za­ni­ku mo­no­po­lu na prze­moc — by­wa przyj­mo­wa­na in­tu­icyj­nie, ale rza­dziej ja­ko wy­nik for­mal­ne­go ro­zu­mo­wa­nia. Ten tek­st ma za­mknąć tę lu­kę. Nie przez pu­bli­cy­sty­kę, le­cz przez pro­sty mo­del eko­no­micz­ny, uwzględ­nia­ją­cy ewo­lu­cyj­ne ko­rze­nie wła­dzy.

  Przy­po­mnie­nie tez MTSC:

  • Te­za I: Po­stęp tech­no­lo­gicz­ny ma cha­rak­ter wy­kład­ni­czy.
  • Te­za II: Wy­kład­ni­czy po­stęp zmie­nia struk­tu­rę kosz­tów i prze­wag szyb­ciej, niż są w sta­nie ad­ap­to­wać się in­sty­tu­cje.
  • Te­za III: W gra­ni­cy te­go pro­ce­su pań­stwo tra­ci sens ja­ko mo­no­po­li­sta prze­mo­cy, po­nie­waż prze­moc prze­sta­je być dla eli­ty opła­cal­na.

Apa­rat przy­mu­su ja­ko dra­pież­nik te­ry­to­rial­ny

  U pod­staw pań­stwa le­ży in­stynkt te­ry­to­rial­ny — bio­lo­gicz­ny pro­gram do­mi­na­cji nad prze­strze­nią. Przez wie­ki był on ewo­lu­cyj­nie wy­gry­wa­ją­cy: prze­moc by­ła ta­nim spo­so­bem gro­dze­nia fi­zycz­ny­ch za­so­bów (zie­mi, zbo­ża, lu­dzi). Pań­stwo to po pro­stu ten in­stynkt prze­ska­lo­wa­ny do roz­mia­rów biu­ro­kra­tycz­nej ma­chi­ny.

  In­stynkt te­ry­to­rial­ny nie je­st tu me­ta­fo­rą mo­ral­ną, le­cz bio­lo­gicz­nym al­go­ryt­mem mak­sy­ma­li­za­cji do­stę­pu do za­so­bów przy mi­ni­mal­nym kosz­cie.

  Z punk­tu wi­dze­nia eli­ty de­cy­zyj­nej, pań­stwo je­st apa­ra­tem ge­ne­ru­ją­cym zy­sk z kon­tro­li. Mo­że­my więc zde­fi­nio­wać funk­cję zy­sku apa­ra­tu przy­mu­su:

Z(p,T) = R(p,T) - C(p,T)

  gdzie:

  • p — po­ziom sto­so­wa­nej prze­mo­cy,
  • T — po­ziom tech­no­lo­gii,
  • R — przy­cho­dy z kon­tro­li (ren­ta z przy­mu­su),
  • C — kosz­ty utrzy­ma­nia i eg­ze­kwo­wa­nia prze­mo­cy.

  Kluczowe jest to, że zarówno R, jak i C są funkcjami technologii — ale w przeciwnych kierunkach. Aby sys­tem był sta­bil­ny, zy­sk mar­gi­nal­ny z prze­mo­cy mu­si być do­dat­ni. Jed­nak po­stęp tech­no­lo­gicz­ny (T) ude­rza w oba pa­ra­me­try tej funk­cji jed­no­cze­śnie, roz­ry­wa­jąc ra­chu­nek eko­no­micz­ny pań­stwa od środ­ka.

Eks­plo­zja kosz­tów: Mie­cz i Tar­cza (C)

  Hi­sto­rycz­nie „mie­cz” (broń ofen­sy­wna) był tań­szy od „tar­czy” (broni de­fen­sy­wnej). Je­den ry­ce­rz kon­tro­lo­wał set­ki chło­pów, je­den czołg pa­cy­fi­ko­wał dziel­ni­cę. Prze­wa­ga ska­li sprzy­ja­ła cen­tra­li­za­cji.

  Dziś, w do­bie MTSC, re­la­cja ta ule­ga od­wró­ce­niu:

  • Tar­cza ta­nie­je szyb­ciej niż mie­cz: szy­fro­wa­nie, ano­ni­mi­za­cja, roz­pro­szo­ne dro­ny czy druk 3D to tech­no­lo­gie de­fen­syw­ne, któ­re jed­nost­ka mo­że wdro­żyć ułam­kiem kosz­tów, ja­kie pań­stwo mu­si po­nie­ść, by je prze­ła­mać.
  • Asy­me­tria ska­li: apa­rat mu­si dzia­łać cen­tral­nie (dro­go), obro­na dzia­ła roz­pro­sze­nie (ta­nio).

  W efek­cie koszt krań­co­wy prze­mo­cy dC/dp ro­śnie wy­kład­ni­czo wraz z T, po­nie­waż każ­da ko­lej­na war­stwa obro­ny je­st tań­sza dla jed­nost­ki, le­cz wy­ma­ga od apa­ra­tu prze­ła­ma­nia ca­łe­go wcze­śniej­sze­go sto­su tech­no­lo­gicz­ne­go. Więc pań­stwo mu­si wy­da­wać co­raz wię­cej, by kon­tro­lo­wać co­raz mniej.

Ero­zja przy­cho­dów: de­te­ry­to­ria­li­za­cja za­so­bów (R)

  To tu­taj in­stynkt te­ry­to­rial­ny pań­stwa po­no­si osta­tecz­ną klę­skę. Prze­moc je­st sku­tecz­na tyl­ko wo­bec za­so­bów, któ­re moż­na aresz­to­wać.

  • Kie­dyś: bo­gac­two by­ło ma­te­rial­ne (zie­mia, fa­bry­ki). By­ło przy­bi­te do te­ry­to­rium.
  • Dziś: klu­czo­we za­so­by są ko­gni­tyw­ne i cy­fro­we. Ka­pi­tał ludz­ki je­st mo­bil­ny, a ka­pi­tał fi­nan­so­wy ukry­ty w kryptografii.

  Gdy T ro­śnie, za­so­by sta­ją się niewidoczne dla prze­mo­cy. Je­śli spró­bu­je­sz opo­dat­ko­wać pro­gra­mi­stę zbyt agre­syw­nie, on znik­nie z ju­rys­dyk­cji w pięć mi­nut, a je­go ko­pal­nia zło­ta (wie­dza i klu­cze pry­wat­ne) po­zo­sta­nie dla apa­ra­tu nie­do­stęp­na. Prze­moc nisz­czy war­to­ść no­wo­cze­sne­go za­so­bu, za­mia­st go przej­mo­wać. Dla­te­go przy­chód mar­gi­nal­ny z prze­mo­cy dR/dp w świe­cie wy­so­ki­ch tech­no­lo­gii dą­ży do ze­ra.

Gra­ni­ca: p dąży 0

  Je­że­li po­stęp tech­no­lo­gicz­ny je­st wy­kład­ni­czy (Te­za I), to w pew­nym punk­cie krzy­we kosz­tów i przy­cho­dów mu­szą się prze­ciąć. Dla bar­dzo wy­so­kie­go T, mak­si­mum funk­cji zy­sku Z(p,T) osią­ga­ne je­st dla p dążącym do 0. Ozna­cza to, że każ­da do­dat­ko­wa jed­nost­ka prze­mo­cy przy­no­si apa­ra­to­wi czy­stą stra­tę.

  Pań­stwo, któ­re nie uży­wa prze­mo­cy — nie dla­te­go, że na­gle sta­ło się do­bre, ale dla­te­go, że ra­cjo­nal­nie opty­ma­li­zu­je stra­ty — prze­sta­je być pań­stwem w sen­sie we­be­row­skim. Tra­ci mo­no­pol nie w wy­ni­ku krwa­wej re­wo­lu­cji, ale przez eko­no­micz­ną ero­zję sen­su swo­je­go ist­nie­nia.

Za­rzu­ty i od­po­wie­dzi

„Pań­stwo też ma dro­ny i AI!”

  Tak, ale pań­stwo uży­wa ich do pil­no­wa­nia pu­ste­go pla­cu. Koszt utrzy­ma­nia to­tal­nej in­wi­gi­la­cji ro­śnie szyb­ciej niż war­to­ść te­go, co moż­na dzię­ki niej ukra­ść oby­wa­te­lo­wi, któ­ry ma tar­czę w po­sta­ci szy­fro­wa­nia.

„Woj­na na­dal się zda­rza.”

  Woj­na to ata­wi­stycz­ny wy­rzut in­stynk­tu te­ry­to­rial­ne­go. Jed­nak im wyż­sze T, tym bar­dziej woj­na sta­je się luk­su­sem nisz­czą­cym fun­da­men­ty go­spo­dar­cze agre­so­ra. Woj­na prze­sta­je być na­rzę­dziem za­rzą­dza­nia, a sta­je się błę­dem w kal­ku­la­cji.

„Są fi­zycz­ne li­mi­ty.”

  Upa­dek mo­no­po­lu nie wy­ma­ga nie­skoń­czo­no­ści. Wy­star­czy, że koszt stłu­mie­nia roz­pro­szo­ne­go opo­ru (cy­fro­we­go i fi­zycz­ne­go) prze­kro­czy ren­tę, ja­ką moż­na z te­go opo­ru wy­ci­snąć.

Pod­su­mo­wa­nie

  To nie lu­dzie oba­lą pań­stwo. Pań­stwo wy­łą­czy się sa­mo, gdy in­stynkt te­ry­to­rial­ny zde­rzy się z ma­te­ma­ty­ką, a prze­moc sta­nie się po pro­stu naj­gor­szą moż­li­wą in­we­sty­cją.

Grzegorz GPS Świderski
Kanał Blogera GPS
GPS i Przyjaciele
X.GPS65

PS. Notki powiązane:

Tagi: gps65, MTSC, państwo, cywilizacja, technologia