Najtrudniej upomnieć człowieka, który występuje po naszej stronie. Broni wiary, ojczyzny, pamięci. Podzielamy jego niepokój, więc łatwiej usprawiedliwiamy słowa, których nie przyjęlibyśmy od przeciwnika. Aż przychodzi chwila, gdy trzeba zapytać, co właściwie popieramy: wartości czy sposób prowadzenia walki w ich imieniu.
To pytanie dotyczy również nas samych. Kiedy ktoś niesprawiedliwie ocenia nasze przekonania, stanowcza odpowiedź bywa potrzebna. Łatwo jednak przekroczyć granicę, za którą chcemy już przede wszystkim dotknąć rozmówcę. Znaleźć zdanie, po którym zamilknie. Usłyszeć aprobatę tych, którzy myślą podobnie.
Można wtedy wygrać potyczkę i osłabić wiarygodność sprawy, której miało się bronić. Nie zawsze tak się dzieje. Warto jednak umieć rozpoznać moment, w którym własne metody zaczynają przeczyć własnym przekonaniom.
Chrześcijaństwo sprawdzane w sporze
Publiczne przyznawanie się do chrześcijaństwa wiąże się z odpowiedzialnością za sposób traktowania drugiego człowieka. Najłatwiej pamiętać o jego godności, gdy okazuje nam życzliwość. Próba zaczyna się przy sprzeciwie, zwłaszcza wypowiedzianym niesprawiedliwie lub złośliwie.
Wiara nie odbiera prawa do krytyki. Można nazywać kłamstwo, przeciwstawiać się krzywdzie i zdecydowanie odrzucać cudze stanowisko. Szacunek wobec rozmówcy nie wymaga uznania wszystkich jego racji. Wymaga natomiast zachowania granicy między oceną wypowiedzi a poniżeniem osoby.
Powiedzieć, że czyjś argument jest fałszywy, to przyjąć obowiązek wykazania błędu. Wyśmiać człowieka jako kogoś niegodnego rozmowy jest znacznie łatwiej. W tej drugiej sytuacji znika potrzeba uzasadnienia, a pojawia się przyzwolenie na upokorzenie.
Jeśli powołujemy się na miłość bliźniego, musimy dopuścić pytanie, jak traktujemy go w chwili gniewu. Nie chodzi o bezbłędność. Znaczenie ma gotowość do przyznania, że konkretne słowo było niesprawiedliwe, i do naprawienia tego, co można jeszcze naprawić. Przyznanie się do błędu również może być świadectwem wiary.
Patriotyzm i odpowiedzialność za wspólnotę
Miłość do ojczyzny wyraża się także w tym, jak odnosimy się do współobywateli. Narodowe symbole i pamięć o bohaterach mają swoje miejsce. Obok nich istnieje codzienna odpowiedzialność za wspólny język, prawdę historyczną i warunki, w których możemy rozmawiać o Polsce.
Różnice polityczne bywają zasadnicze. Dotyczą bezpieczeństwa, suwerenności, rozumienia prawa czy oceny przeszłości. Nie wszystkie stanowiska dają się pogodzić, a wezwanie do zgody nie rozstrzyga, kto ma rację. Potrzebujemy sporu, w którym można wskazać błąd i domagać się odpowiedzialności.
Kłopot zaczyna się wtedy, gdy samo odmienne zdanie staje się dowodem złej woli. Rozmówca nie musi już niczego wyjaśniać, ponieważ wcześniej przypisano mu obce interesy albo odmówiono troski o kraj. Odtąd jego argumenty ocenia się według etykiety, którą otrzymał.
Wspólnota potrzebuje zdolności rozróżniania między rzeczywistą krzywdą a niezgodą, między udokumentowanym zarzutem a podejrzeniem. Bez tego łatwo uznać własne oburzenie za wystarczającą podstawę do wydania wyroku. Patriotyzm zobowiązuje do większej staranności, skoro przedmiotem troski ma być wspólne dobro.
Od pytania do podejrzenia
Wyobraźmy sobie zwykłą dyskusję pod publikacją. Ktoś chwali tekst. Inny uczestnik sugeruje, że poparcie zostało zorganizowane przez autora. Nie przedstawia dowodu, ale podejrzenie już zostaje w rozmowie. Zamiast oceniać treść, czytelnicy zaczynają dociekać, kto jest prawdziwy, a kto podstawiony.
Takie sytuacje można i należy wyjaśniać. Zdarza się przecież sztuczne promowanie twórczości, a pytania o autentyczność aktywności w internecie są uprawnione. Nowe konto czy życzliwy komentarz same w sobie nie wystarczają jednak, by rozstrzygnąć, że doszło do oszustwa. Między wątpliwością a oskarżeniem pozostaje odległość, którą trzeba pokonać dowodami.
Ironia nie usuwa tej odpowiedzialności. Żart może zawierać sugestię dotyczącą czyjejś uczciwości, nawet jeśli kończy się uśmiechem. Oceniając taką wypowiedź, warto uwzględnić jej kontekst, możliwe znaczenia oraz późniejsze wyjaśnienia autora. Nie każdy nietrafiony dowcip jest przejawem pogardy. Nie każdą krzywdzącą sugestię da się też wyjaśnić samym poczuciem humoru.
Ta sama miara obowiązuje osobę, która odpowiada na zarzut. Jeżeli w obronie przed insynuacją zaczyna przypisywać przeciwnikowi ukryte zamiary, powtarza metodę, przeciwko której wystąpiła. Do rzeczowej odpowiedzi wystarczy wskazanie, co zostało powiedziane, czego nie wykazano i dlaczego wymaga to sprostowania.
Kiedy autorytet zastępuje argument
Podobnej staranności wymaga przywoływanie cudzych opinii. Cytat z cenionego publicysty, duchownego lub badacza może pomóc zrozumieć problem. Trzeba jednak sprawdzić, czego dotyczy wypowiedź i czy rzeczywiście odpowiada na rozpatrywane pytanie. Autorytet w jednej dziedzinie nie rozstrzyga automatycznie sporów w każdej innej.
Nie każdą sprawę potrafimy zbadać samodzielnie. Korzystanie z wiedzy specjalistów jest potrzebne. Różnica polega na tym, czy odwołujemy się do ich ustaleń i uzasadnienia, czy oczekujemy, że samo nazwisko zakończy rozmowę. Rzetelny czytelnik powinien móc dotrzeć do źródła i zobaczyć również zastrzeżenia, które towarzyszyły danej ocenie.
Jeśli cenimy prawdę, musimy zachować tę ostrożność także wobec wypowiedzi potwierdzających nasze przekonania. Właśnie one mogą najłatwiej uśpić czujność. Zgoda z wnioskiem nie zwalnia z pytania, jak do niego doszliśmy.
Odpowiedzialność za skutki własnych słów
Agresywny sposób prowadzenia sporu może zniechęcać ludzi do udziału w rozmowie i osłabiać zaufanie do osób występujących w imieniu określonych wartości. Są to możliwe konsekwencje, których nie należy przedstawiać jako udowodnionych skutków pojedynczego komentarza. Aby ocenić konkretną sytuację, trzeba poznać wypowiedzi, ich kontekst i reakcje odbiorców.
Pojedynczy wybuch emocji nie wystarcza również do opisania całego człowieka. Czym innym jest błąd, który ktoś potrafi uznać, a czym innym powtarzające się zachowanie bronione mimo rzeczowej krytyki. Rozróżnienie wymaga cierpliwości i dowodów, szczególnie wtedy, gdy sami czujemy się dotknięci.
Nie znamy całego wnętrza rozmówcy. Możemy natomiast oceniać jego publiczne słowa, domagać się uzasadnienia zarzutów i pytać o odpowiedzialność za ich następstwa. Dobre intencje mają znaczenie, lecz nie zamykają rozmowy o krzywdzie. Jeśli zależy nam na tym, czego bronimy, powinniśmy umieć zmienić także własny sposób działania.
Wymaganie to obejmuje naszych zwolenników. Ich aprobata bywa miła, ale nie każda forma wsparcia służy sprawie. Kiedy ktoś w naszej obronie poniża innych, potrzebna jest reakcja. Milczenie może zostać odczytane jako przyzwolenie, zwłaszcza gdy sami wcześniej upominaliśmy się o szacunek.
Jeżeli ktoś uporczywie broni wartości przez poniżanie ludzi, a rzeczowe uwagi nie skłaniają go do zmiany postępowania, problem sięga głębiej niż nietrafiony ton. Jego zachowanie może odbierać wiarygodność całemu środowisku, które reprezentuje. Każda kolejna deklaracja szacunku staje się trudniejsza do obrony, gdy towarzyszy jej przyzwolenie na pogardę wobec konkretnego człowieka.
Tak może wyglądać niszczenie własnego środowiska od środka. Człowiek pozostaje przekonany, że służy wspólnej sprawie, a swoim postępowaniem podważa zaufanie, którego ta sprawa potrzebuje. Dobre intencje nie unieważniają takiej szkody. Gdy jej skutki stają się widoczne, odpowiedzialność obejmuje również tych, którzy potrafią je rozpoznać, lecz nadal usprawiedliwiają sprawcę tylko dlatego, że jest jednym z nich.
Czasem największej odwagi wymaga obrona własnych wartości przed sposobem, w jaki posługują się nimi niektórzy z nas. Wspólnota, która w takiej chwili wybiera bezwarunkową lojalność wobec swojego człowieka, zaczyna chronić go kosztem własnych ideałów. A wtedy sama uczestniczy w niszczeniu tego, czego miała bronić.
Ps.
Pytanie o wierność wartościom wraca również w moim utworze „Nie oddam wam sumienia”. Zapraszam do wysłuchania, z myślą także o własnych słowach i wyborach.
Artur Arvel
Z odwiedzinami na tym blogu jest jak z kościołem do którego chodzą najczęściej ci co ciężko nie grzeszą! Od trolli i hejtu zachowaj blog Panie. Jako jedyny czytelnik napiszę tylko, że bardziej lubię poezję śpiewaną niż czytaną.
Taką jak ta:
Blues troglodyty
...😉😉😉
Każdy skurwysyn popierający Tuska a występujący z polską flagą powinien być pociągnięty do odpowiedzialności za oszustwo