Ile sumienia zostaje po zwycięstwie - Esej otwierający cykl „Traktat o Człowieku Niepojętym”

Najtrudniejsza próba sumienia przychodzi wtedy, gdy niewygodne pytanie zagraża zwycięstwu, na które długo czekaliśmy. Przeciwnikowi potrafimy zajrzeć w każde zdanie. Wobec swoich wystarcza nam czasem zapewnienie, że przecież wiedzą, co robią. Od tej chwili słuchamy już inaczej.

Gdy patrzę na polskie życie publiczne mijającego roku, powraca do mnie właśnie ta chwila. Szczególnie mocno podczas jesiennego sporu o Trybunał Konstytucyjny. Pod koniec października konflikt o jego kierownictwo rozgrywał się również przy siedzibie instytucji, przed którą gromadzili się protestujący. Na początku listopada przeniósł się także na posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Narodowego, któremu towarzyszyły wzajemne oskarżenia prezydenta i premiera.

Te wydarzenia wymagają ustalania faktów, badania decyzji i wskazywania odpowiedzialności konkretnych osób. Odpowiedzialności nie da się rozdzielić po równo dla wygody obserwatora. Jest jednak pytanie, które mogę postawić samemu sobie, zanim zapadną wszystkie rozstrzygnięcia: czy przyjąłbym te same argumenty, gdyby wypowiadał je polityk, któremu nie ufam?

Jeśli zarzut wobec przeciwnika wymaga ode mnie mniej dowodów niż zarzut wobec człowieka, którego popieram, coś we mnie zaczyna cichnąć. Jeszcze nie sumienie. Najpierw gotowość, żeby je usłyszeć.

Później ten sam nawyk wraca przy rodzinnym stole. Zamiast zapytać bliskiego, dlaczego tak myśli, szukamy nazwiska, gazety albo kanału telewizyjnego, które pozwolą nam wyjaśnić go bez słuchania. Człowiek siedzi naprzeciwko, lecz rozmawiamy już z przypisaną mu etykietą. Herbata stygnie. Ktoś postanawia, że następnym razem o tej sprawie nie wspomni.

W takim milczeniu jest coś groźniejszego niż chwilowy brak zgody. Można długo żyć obok siebie, znać swoje zwyczaje i stopniowo przestać wiedzieć, co naprawdę myśli drugi człowiek.

Tym esejem otwieram na NaszeBlogi cykl fragmentów mojej książki „Traktat o Człowieku Niepojętym”. Poematy będę poprzedzał krótkimi esejami, szukając w wydarzeniach naszego czasu pytań, które pozostaną także po zmianie politycznych nazwisk. Pierwszym utworem będą „Trzy cisze przed upadkiem”.

Przyglądam się w nim pytaniu, które nie znajduje słuchacza, człowiekowi stopniowo usprawiedliwiającemu własne ustępstwa i rodzinie, której wspólna pamięć przestaje wystarczać do rozmowy. Piszący również musi stanąć wśród tych ludzi. Inaczej łatwo uczyniłby z poematu wygodne miejsce do osądzania wszystkich poza sobą.

Dla mnie pytanie o sumienie ma także wymiar wiary. Wierzę, że odpowiedzialność sięga dalej niż uznanie własnego środowiska. Kiedyś ucichną oklaski i skończą się wyjaśnienia. Pozostanie człowiek, którego skrzywdziłem, choć umiałem przekonująco opowiedzieć, dlaczego było to konieczne. Jego twarzy nie przesłoni już żaden sztandar.

Dlatego w poemacie tak ważny jest próg. Człowiek chce wejść do środka, zostać przyjęty, mieć wpływ. Zostawia przed drzwiami coś, co uznał za zbyt ciężkie. Myśli, że później po to wróci. Interesuje mnie właśnie to „później”, które potrafi objąć całe życie.

Do lektury zapraszam z jednym pytaniem: po czym poznajemy chwilę, w której lojalność wobec naszych zaczyna wymagać niewierności wobec własnego sumienia?  

TRZY CISZE PRZED UPADKIEM

Poemat filozoficzny o władzy, rozumie i sumieniu narodu

Artur Arvel

Upadek może zacząć się w zwyczajny poranek.
Ktoś otwiera okno, na przystanku marzną ludzie,
kobieta kroi chleb dla dziecka,
które jeszcze wierzy, że dorośli wiedzą, dokąd prowadzą świat.

W gmachu przy placu zapala się światło.
Człowiek pochylony nad dokumentem
przesuwa palcem po zdaniu,
którego wczoraj nie zgodziłby się podpisać.

Przez chwilę słyszy własny oddech.

Potem odkłada pióro, spogląda ku drzwiom
i czeka, aż ktoś powie,
że wszystko zostało już rozstrzygnięte.

I. CISZA PIERWSZA

Gdy milkną pytania

Na początku pytania jeszcze padają.
Przechodzą przez salę ostrożnie,
jak ludzie szukający wolnego miejsca
pomiędzy krzesłami zajętymi przez cudzą pewność.

Ktoś prosi o uzasadnienie.
Ktoś chciałby wiedzieć, co stanie się z człowiekiem,
którego nazwiska nie wymieniono podczas obrad,
chociaż właśnie o jego życiu
mówią wszystkie zapisane strony.

Odpowiedź przychodzi szybko.
Jest długa, gładka,
nie pozostawia miejsca na następne pytanie.

Później wystarcza spojrzenie,
westchnienie przewodniczącego,
czyjś śmiech z końca stołu.

Człowiek, który wstał,
siada.

Jeszcze przez chwilę trzyma przed sobą kartkę.
W domu przygotowywał ją do późna,
sprawdzając każde zdanie,
jakby od dokładności słów zależało,
czy ktoś zostanie wysłuchany.

Teraz składa ją na czworo.

Nie sposób wskazać dnia,
w którym pytania przestają być potrzebne.
Zostają przecież w protokołach,
powracają w przemówieniach,
zdobią uroczystości poświęcone wolności.

Tylko żywy człowiek
coraz rzadziej odważa się je wypowiedzieć.

Aż któregoś wieczoru uczeń pyta nauczyciela,
dlaczego na lekcji powiedział inaczej
niż w rozmowie po zajęciach.

Nauczyciel zamyka dziennik.
Za oknem zapalają się pierwsze latarnie.

II. CISZA DRUGA

Gdy milknie sumienie

Przed drzwiami gabinetu stoi człowiek,
który długo pracował na tę chwilę.

Zna cenę własnego wysiłku,
pamięta odmowy, ciasne mieszkania,
nazwiska tych, którym wystarczył jeden telefon.

Teraz telefon zadzwonił do niego.

Przyniósł ze sobą wiedzę,
kilka uczciwych zamiarów
i przekonanie, że od środka
łatwiej będzie coś ocalić.

Podczas pierwszej rozmowy
zgadza się przemilczeć drobną rzecz.
Przy drugiej znajduje dla niej wyjaśnienie.
Przy trzeciej dziwi go upór człowieka,
który wciąż powraca do tego samego pytania.

Wieczorem mówi przy stole,
że sprawy są bardziej skomplikowane,
niż wydają się tym, którzy stoją na zewnątrz.

Być może są.

To właśnie czyni tę chwilę tak trudną:
granica przebiega przez prawdziwe zmęczenie,
przez lęk o rodzinę,
przez dobro, które jeszcze można by zrobić,
gdyby tylko zachować stanowisko.

Przed następnym wejściem
próbuje przypomnieć sobie twarz ojca.

Pamięta jego dłonie,
sposób zdejmowania czapki,
ciszę po pytaniu, na które odpowiedział nieuczciwie.

Od śmierci ojca minęło wiele lat,
a przecież właśnie teraz
tamto spojrzenie staje się nieznośnie obecne.

Człowiek poprawia kołnierzyk.
Za drzwiami czekają.

To, czego nie zdołał usprawiedliwić,
zostawia na progu,
jak ciężar, po który zamierza wrócić.

Wchodzi lżejszy.

Po pewnym czasie potrafi już mówić
bez tej krótkiej przerwy przed odpowiedzią.
Wie, kiedy się uśmiechnąć,
które słowo zastąpić innym,
jak opowiedzieć o krzywdzie,
żeby nikt nie musiał zobaczyć twarzy skrzywdzonego.

Lecz nocą budzi go czasem
zwyczajny odgłos kroków na korytarzu.

Leży bez ruchu
i nasłuchuje,
jakby ktoś wracał po rzecz
pozostawioną przed drzwiami.

III. CISZA TRZECIA

Gdy milkną imiona

Potem spór dociera do kuchni.

Stoi tam ten sam stół,
przy którym uczono dzieci dzielić chleb.
Na ścianie wiszą fotografie ludzi,
którzy przeżyli dość,
żebyśmy mogli uważać własne życie za oczywiste.

Brat przestaje pytać brata o zdrowie.
Najpierw sprawdza, jaką gazetę przyniósł,
czyje zdanie powtórzył,
przy którym nazwisku zamilkł.

Rozmowa trwa,
ale coraz rzadziej dotyczą jej ludzie obecni przy stole.

Zastępują ich obozy,
gotowe odpowiedzi,
winy przypisane jeszcze przed spotkaniem.

Matka nalewa herbatę.
Mówi do synów po imieniu.

Przez chwilę żaden nie odpowiada.

Obaj pamiętają tę samą drogę na cmentarz,
kamień nagrzany wrześniowym słońcem,
ojcowską dłoń, która kiedyś mieściła obie ich dłonie.

Teraz każdy jest pewien,
że to drugi zapomniał, skąd przyszedł.

Za oknem przejeżdża autobus.
W sklepie na rogu zmieniono wystawę.
Dzwony zwołują ludzi na niedzielną mszę.

Wszystko ma swój dalszy ciąg.

Tylko przy stole
pozostaje coraz więcej niewypowiedzianych imion.
Dzieci uczą się,
o kim nie wspominać,
żeby nie zepsuć wieczoru.

Tak wspólnota traci głos
po jednym człowieku,
którego przestajemy słuchać.

IV. PYTANIE DO CZŁOWIEKA

Pisząc te słowa,
sam chciałem ustawić siebie
po bezpiecznej stronie zdania.

Łatwo odnaleźć cudzą pychę,
kiedy trzyma się pióro
i nikt jeszcze nie zapytał o własną.

Więc pytam.

Czy nigdy nie przemilczałem prawdy,
ponieważ wypowiadał ją przeciwnik?

Czy nie ucieszył mnie jego błąd,
choć wiedziałem,
że zapłacą za niego ludzie,
którzy nie uczestniczyli w naszym sporze?

Czy słuchałem człowieka,
czy tylko czekałem na słowo,
za które będę mógł go pochwycić?

Przede mną biała kartka.
Nie mogę odesłać tych pytań
do żadnego urzędu.

Kiedy mówię: Bóg,
muszę pomieścić w tym słowie również chwilę,
w której stanę bez swoich uzasadnień.

Zostaną czyny,
twarze,
czyjeś zdanie przerwane w połowie.

I pamięć o tym,
że wiedziałem.

V. OSTATNIE ŚWIATŁO

Istnieje jednak cisza,
w której człowiek powoli odzyskuje słuch.

Siada wieczorem przy oknie.
Pozwala myśli dojść do końca,
chociaż prowadzi go tam,
gdzie wolałby nie wracać.

Przypomina sobie niewysłany list,
podpis złożony zbyt pospiesznie,
czyjąś samotność,
którą nazwał rozsądną ceną spokoju.

Za szybą gaśnie światło w sąsiednim domu.
Nie wie, kto tam mieszka,
czego się boi,
komu tego wieczoru nie potrafił przebaczyć.

Po raz pierwszy od dawna
chciałby się dowiedzieć.

Od tak małej rzeczy
może zacząć się powrót.

Sędzia ponownie otwiera akta.
Nauczyciel wraca do pytania ucznia.
Urzędnik prosi o czas,
choć wie, że usłyszy swoje nazwisko
w głosie człowieka niezadowolonego z odmowy.

Poeta skreśla wers,
w którym cudze upokorzenie
zabrzmiało szczególnie pięknie.

Każdy z nich pozostaje słaby.
Każdy może jutro ustąpić.
Dzisiaj jednak
ktoś nie zostanie sam.

Myślę wtedy o tych,
których imiona odczytujemy na kamieniu,
i o dzieciach,
których twarzy nigdy nie zobaczymy.

Między nimi powierzono nam trochę czasu,
dom z niedomykającym się oknem,
język zdolny unieść prawdę
i dłonie,
którymi można podać drugiemu chleb.

Władcy przeminą.
Dokumenty pożółkną.
Ktoś będzie kiedyś próbował zrozumieć,
jak żyliśmy
i dlaczego tak długo nie słyszeliśmy siebie.

Przed drzwiami wciąż leży to,
co zostawiłem, żeby wejść.

Schylam się.

Dopiero teraz
mogę zapukać.

Artur Arvel
Z cyklu „Traktat o Człowieku Niepojętym”