POLSKI HALLOWEEN - Esej o pamięci, tradycji i mądrej wolności

 Nie boję się dyni stojącej na parapecie, wydrążonej dziecięcą ręką i rozświetlonej od środka małym płomieniem, który przez jedną jesienną noc ma udawać tajemnicę, ducha albo baśniowego strażnika ciemności. Nie przerażają mnie dzieci przebrane za czarownice, kościotrupy, zjawy i bohaterów opowieści, których jeszcze kilkadziesiąt lat temu nie było w polskich domach, ponieważ kultura zawsze wędrowała wraz z człowiekiem, przekraczała granice, zmieniała języki i przybierała nowe stroje. Bardziej niepokoi mnie coś zupełnie innego: możliwość, że przyjdzie kiedyś pokolenie, które będzie doskonale wiedziało, jak zrobić najpiękniejszą halloweenową dekorację, lecz nie będzie już wiedziało, dlaczego pierwszego listopada człowiek zatrzymuje się przy kamieniu z wyrytym nazwiskiem kogoś, kogo nie ma od wielu lat, zapala niewielki płomień i przez chwilę milczy.

Bo przecież w tym milczeniu zawiera się znacznie więcej niż tradycja, obyczaj czy religijny nakaz. Jest w nim coś z odwiecznej rozmowy żywych z tymi, którzy przeszli już na drugą stronę czasu. Człowiek od zawsze próbował pozostawić uchylone drzwi pomiędzy tym, co widzialne, a tym, czego dotknąć już nie można, lecz co mimo wszystko pozostaje obecne w pamięci, w geście dłoni, w brzmieniu nazwiska, w odziedziczonym spojrzeniu, czasem nawet w sposobie, w jaki ktoś śmieje się przy stole, zupełnie nie wiedząc, że podobnie śmiał się jego pradziadek. Dlatego polski listopad nigdy nie był jedynie miesiącem śmierci. Był raczej czasem, w którym śmierć zostawała oswojona przez pamięć, a ciemność nie miała ostatniego słowa, ponieważ naprzeciw niej człowiek stawiał światło.

I może właśnie tutaj zaczyna się moja myśl o Polskim Halloween. Nie o kopiowaniu amerykańskiego obyczaju i nie o budowaniu kolejnej wojny pomiędzy tymi, którzy chcieliby wszystkiego zakazać, a tymi, którzy najchętniej wyrzuciliby przeszłość do muzealnej gabloty. Myślę raczej o próbie pogodzenia dwóch światów, ponieważ dojrzała kultura nie powinna bać się obcego symbolu, jeśli zna znaczenie własnych. Kultura, która drży przed dynią, jest kulturą niepewną siebie, ale równie słaba staje się wtedy, kiedy dla kolorowej dyni zapomina o płomieniu znicza.

Polska zna rozmowę z umarłymi znacznie dłużej niż zna słowo Halloween. Znała ją jeszcze wtedy, gdy przychodzono do przodków z jedzeniem, ogniem i modlitwą, gdy granica pomiędzy światem żywych a światem tych, którzy odeszli, była w ludzkiej wyobraźni czymś niemal namacalnym. Później pojawiło się chrześcijaństwo i przyniosło inną odpowiedź na lęk przed śmiercią, nie likwidując jednak potrzeby pamiętania o tych, których zabrakło. Z czasem dawne obrazy, modlitwy, Zaduszki, święto Wszystkich Świętych i rodzinne pielgrzymowanie na cmentarze zaczęły tworzyć jeden z najbardziej niezwykłych polskich rytuałów pamięci. Wystarczy stanąć wieczorem na cmentarzu pierwszego listopada, spojrzeć na tysiące płomieni rozrzuconych pomiędzy kamiennymi płytami i przez chwilę zapomnieć o nazwach świąt, sporach i definicjach, żeby zobaczyć coś niemal metafizycznego: jakby ziemia otwierała własne niebo, a każdy znicz stawał się maleńką gwiazdą postawioną dokładnie tam, gdzie człowiek nie chce pozwolić drugiemu człowiekowi całkowicie zniknąć.

Dlatego nie sądzę, abyśmy musieli wybierać pomiędzy dziecięcą zabawą a powagą pamięci. Zachodni Halloween mówi w swoim najprostszym wymiarze: pobawmy się strachem, przebierzmy śmierć, nadajmy jej groteskową twarz, sprawmy, żeby na kilka godzin przestała być przerażająca. Polska tradycja odpowiada inaczej: zatrzymajmy się przy śmierci i spróbujmy zrozumieć, że człowiek, którego już nie widzimy, nadal może istnieć w nas. A Zaduszki, jakby stojąc pomiędzy tymi dwoma światami, przypominają, że nie wszystko, czego nie widzimy, przestaje być obecne. Nie widzę powodu, dla którego te trzy doświadczenia miałyby się wzajemnie wykluczać.

Niech więc dzieci trzydziestego pierwszego października przebierają się, chodzą po cukierki, śmieją się z duchów, robią zdjęcia przy świecących dyniach i przez kilka godzin zamieniają jesienny wieczór w teatr wyobraźni. Dzieciństwo ma przecież prawo do zabawy, fantazji, śmiechu i odrobiny bezpiecznego strachu. Ale następnego dnia weźmy te same dzieci za rękę i zaprowadźmy je na cmentarz, nie po to, aby odebrać im radość poprzedniego wieczoru, lecz żeby pokazać im, że świat ma również głębię, której nie da się kupić razem z kostiumem.

Stańmy przy grobie pradziadka i nie mówmy tylko: "tu leży twój pradziadek". Opowiedzmy, jaki był. Powiedzmy, co kochał, czego się bał, z czego się śmiał, czy umiał tańczyć, czy wracał z wojny, czy całe życie pracował w jednym miejscu, czy potrafił naprawić wszystko w domu, czy może właśnie niczego naprawić nie umiał. Powiedzmy dziecku, że ta kobieta ze starego czarno-białego zdjęcia kiedyś biegła po łące, zakochiwała się, złościła, czekała na list, piekła ciasto, płakała po kryjomu i śmiała się przy rodzinnym stole. Wtedy nagrobek przestaje być kamieniem, data przestaje być cyfrą, a nazwisko zaczyna oddychać. Człowiek odzyskuje twarz.

Może więc najważniejsze pytanie wcale nie brzmi: Halloween czy Wszystkich Świętych? Może problem zaczyna się właśnie wtedy, gdy próbujemy zmusić młodego człowieka do takiego wyboru, jakby nowoczesność musiała zawsze oznaczać odejście od tradycji, a tradycja była skazana na wieczny konflikt z teraźniejszością. Tymczasem prawdziwa wolność człowieka nie polega na tym, że nie ma on żadnych korzeni, lecz na tym, że zna swoje korzenie tak dobrze, iż nie musi się ich wstydzić ani nimi bronić przed całym światem.

Chciałbym właśnie tak rozumianej wolności dla dzieci i młodych ludzi. Nie wolności pustej, której jedynym prawem jest możliwość zrobienia wszystkiego, lecz wolności świadomej, która potrafi odpowiedzieć sobie na pytanie: skąd jestem, czyją historię niosę, czyje życie poprzedziło moje życie i komu zawdzięczam miejsce, z którego dziś patrzę na świat. Człowiek zakorzeniony może podróżować daleko, poznawać inne kultury, zachwycać się nimi, zapożyczać ich zwyczaje i nadal pozostawać sobą. Człowiek bez korzeni również może iść bardzo szybko, lecz czasem dopiero po latach odkrywa, że nie wie już, dokąd właściwie zmierza.

Dlatego mądra wolność wydaje mi się jednym z najważniejszych darów, jakie możemy pozostawić następnym pokoleniom. Nie zatrzymywać ich w świecie naszych dziecięcych wspomnień, bo ten świat już nie wróci i nie powinien wracać. Nie budować wokół nich muru ze strachu przed wszystkim, co nowe. Ale również nie pozwolić, żeby nowoczesność stała się elegancką nazwą dla zbiorowej amnezji. Niech poznają świat, lecz niech wiedzą, z jakiego domu wyszli. Niech mają własne wybory, lecz niech rozumieją, że ich wolność nie pojawiła się znikąd, ponieważ wcześniej żyły pokolenia ludzi, które pracowały, cierpiały, kochały, walczyły, modliły się, popełniały błędy i pozostawiały po sobie świat trochę lepszy albo trochę gorszy, ale zawsze jakiś, z którego my wszyscy wyrastamy.

Widzę więc Polski Halloween jako dwa światła stojące obok siebie. Jedno zamknięte we wnętrzu dyni, trochę żartobliwe, trochę teatralne, dziecięce i chwilowe. Drugie płonące na grobie, spokojne, poważne i skierowane w stronę pamięci. Nie trzeba jednego gasić, żeby mogło świecić drugie. Przeciwnie, dopiero razem mówią coś ważnego o człowieku. Jedno przypomina, że jesteśmy żywi i mamy prawo się bawić. Drugie przypomina, że nasze życie jest tylko fragmentem znacznie dłuższej opowieści.

Nie chciałbym więc Polski, która straszy dzieci Halloweenem, jakby dynia była bramą prowadzącą ku utracie całej naszej tożsamości. Nie chciałbym również Polski, która z pobłażliwym uśmiechem patrzy na własne cmentarze, modlitwy, Zaduszki i rodzinne rytuały, uznając je za relikty świata, który rzekomo musi odejść, abyśmy mogli stać się nowocześni. Chciałbym Polski wystarczająco dojrzałej, aby powiedzieć młodemu człowiekowi: baw się, poznawaj, próbuj, podróżuj, śmiej się, przebieraj się, zaglądaj do innych kultur, ale kiedy przyjdzie listopadowy wieczór, zatrzymaj się czasem przy płomieniu postawionym dla człowieka, dzięki któremu w jakiejś części jesteś dzisiaj sobą.

Bo może najgłębszą tajemnicą Wszystkich Świętych i Zaduszek nie jest wcale śmierć. Może jest nią ciągłość. To niewidzialne przekazywanie życia z rąk do rąk, z pokolenia do pokolenia, przez ludzi, którzy nigdy się ze sobą nie spotkali, a mimo to należą do jednej opowieści. Dziecko stojące dzisiaj przed grobem pradziadka być może za osiemdziesiąt lat samo stanie się fotografią, nazwiskiem i wspomnieniem przechowywanym przez kogoś, kto jeszcze się nawet nie urodził. W tym jest coś większego niż obyczaj, religijna ceremonia czy kulturowa moda. Jest w tym pokora wobec czasu.

I dlatego niech dzieci mają swoje dynie, kostiumy i cukierki. Niech znają bohaterów współczesnego świata i duchy z dziecięcych opowieści. Ale pokażmy im również stare fotografie i opowiedzmy o prawdziwych ludziach, którzy kiedyś byli młodzi dokładnie tak jak one. Niech przez jeden wieczór śmieją się ze śmierci, skoro śmiech pozwala człowiekowi oswoić strach. Następnego dnia pokażmy im jednak, dlaczego życie jest warte pamiętania.

Wtedy Polski Halloween przestaje być próbą pogodzenia dwóch świąt. Staje się czymś znacznie większym: lekcją człowieka, który potrafi patrzeć jednocześnie do przodu i za siebie, nie tracąc równowagi. Człowieka nowoczesnego, ale nie wykorzenionego. Wolnego, lecz nie pozbawionego odpowiedzialności. Otwartego na świat, ale świadomego miejsca, z którego do tego świata wyszedł.

Bo przyszłość nie musi zaczynać się od zapomnienia przeszłości. Być może najpiękniejsza przyszłość zaczyna się właśnie wtedy, kiedy człowiek potrafi zabrać swoją pamięć ze sobą. A kiedy wieczorem zgaśnie już światło w wydrążonej dyni, gdzieś na cmentarzu nadal będzie płonął niewielki znicz. I może właśnie tam, pomiędzy tymi dwoma płomieniami, znajduje się przestrzeń dla współczesnego człowieka. Nie przestraszonego światem. Nie uwięzionego w przeszłości. Wolnego. Pamiętającego. I dlatego naprawdę żywego.

Artur Arvel