O jakie wartości chodzi?

Przemówienie prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki Donalda Trumpa, wygłoszone w Warszawie na placu Krasińskich 6 lipca 2017 roku, było między innymi o wartościach Zachodu. Miejsce nie było przypadkowe: Trump stał pod Pomnikiem Powstania Warszawskiego i długo mówił o polskim oporze wobec obu totalitaryzmów.

  Sam spór o wartości jest znacznie starszy: toczy się co najmniej od Feliksa Konecznego (O wielości cywilizacyj, 1935), Oswalda Spenglera i Arnolda Toynbeego, a w nowszej odsłonie od Samuela Huntingtona i jego Zderzenia cywilizacji.

  Koneczny (1862–1949), krakowski historyk, zdefiniował cywilizację jako „metodę ustroju życia zbiorowego”. Wyróżnił ich kilka – łacińską, bizantyńską, turańską, żydowską, bramińską, chińską i arabską – i twierdził, że nie można być cywilizowanym na dwa sposoby. Polskę widział jako wschodnią placówkę cywilizacji łacińskiej, wciśniętą między bizantynizm niemiecki a turańszczyznę moskiewską. Jego dzieło docenił sam Toynbee, autor przedmowy do angielskiego wydania (On the Plurality of Civilisations, 1962). W PRL jego dorobek cywilizacyjny był wypierany z oficjalnego obiegu, choć publikowano go w drugim obiegu. Część jego prac ukazała się po raz pierwszy dopiero na emigracji w Londynie.

  W zakończeniu przemówienia Trump powiedział: „Nasze wartości zwyciężą” (Our values will prevail). Wcześniej wyliczył, co wyróżnia Zachód: wiarę i rodzinę, symfonie, innowacje, szacunek dla bohaterów i tradycji, odkrywanie nowych horyzontów, nagradzanie talentu, dzieła sztuki, rządy prawa, wolność słowa i wypowiedzi, godność każdego ludzkiego życia, rolę kobiet jako filarów społeczeństwa, indywidualną wolność i suwerenność. Wielokrotnie mówił o narodzie i cywilizacji.

  Wspólnota cywilizacyjna Polaków i Amerykanów ma też konkretną historię. Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski walczyli o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Konstytucja 3 maja z 1791 roku jest powszechnie uznawana za pierwszą w Europie i drugą na świecie nowoczesną konstytucję – po amerykańskiej z 1787 roku.

  To, co wymienił Trump, to sporo, ale to wyliczenie, a nie system. Proponuję własną rekonstrukcję: katalog wartości naszej cywilizacji, inspirowany między innymi koncepcją cywilizacji łacińskiej Konecznego. Opisuję jej ideały, które w różnych epokach realizowano w różnym stopniu, nieraz rażąco im zaprzeczając.

  Składa się on z takich warstw, z jakich i nasza cywilizacja się składa: greckiej, rzymskiej, chrześcijańskiej i nowożytnej, w tym oświeceniowej. Dlatego wartości pogrupowałem według ich głównych inspiracji. Te tradycje przenikały się przez stulecia, więc nie są to szczelne szufladki ani ścisła chronologia narodzin każdej idei.

Dziedzictwo greckie

  Prawda, dobro i piękno. Ideały filozoficzne odziedziczone po Grekach, a potem przejęte przez scholastykę. Koneczny ujmował tę sferę szerzej, jako pięć kategorii bytu, tzw. kwinkunks: dobro i prawdę (sfera duchowa), zdrowie i dobrobyt (sfera fizyczna) oraz łączące je piękno. Każda cywilizacja inaczej je według niego układa, a łacińska stawia sferę duchową ponad fizyczną.

  Polska ma w tej sprawie coś do powiedzenia. Norwid w Promethidionie (1851) pisał: „Bo piękno na to jest, by zachwycało / Do pracy – praca, by się zmartwychwstało”. A Alfred Tarski w 1933 roku podał ścisłą definicję prawdy dla języków sformalizowanych, rozwijającą klasyczne ujęcie Arystotelesa. To jedna z najważniejszych prac logiki XX wieku.

  Nauka. Grecy rozwinęli tradycję racjonalnego dociekania przyczyn, logikę i matematyczne dowodzenie. Ich nauka była jednak przede wszystkim dedukcyjna, choć Arystoteles prowadził też obserwacje. Metodę eksperymentalną rozwinęło średniowiecze (Roger Bacon) i rewolucja naukowa XVI–XVII wieku (Galileusz, Francis Bacon). Nauka ma swoją metodologię – wymaga uzasadniania twierdzeń, krytyki oraz możliwości sprawdzania wyników metodami właściwymi danej dziedzinie – ale jest otwarta na nowe metody. Swoboda badań jest wartością, a jej granice powinny wynikać z ochrony człowieka i zasad moralnych.

  Polska uczestniczy w tej historii od średniowiecza. W XIII wieku śląski uczony Witelo napisał traktat o optyce Perspectiva, do którego jeszcze Kepler nawiązał w tytule swojej pracy z 1604 roku. W 1364 roku Kazimierz Wielki założył Akademię Krakowską. To w niej studiował Mikołaj Kopernik, którego O obrotach sfer niebieskich (1543) otworzyło rewolucję naukową. A Maria Skłodowska-Curie jako pierwsza zdobyła dwa Noble – z fizyki (1903) i chemii (1911).

Dziedzictwo rzymskie

  Prawo. Rzym pozostawił nam uporządkowany system pojęć prawnych oraz tradycję rozumowania prawniczego. Znamy je z paremii łacińskich. Część z nich jest rzymska, ale do tej tradycji dopisały się później zasady średniowiecznego prawa kanonicznego i oświecenia:

• Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi – Sprawiedliwość to niezmienna i trwała wola przyznawania każdemu jego prawa.
• Vim vi repellere licet – Siłę wolno odeprzeć siłą.
• Vanae voces populi non sunt audiendae – Nie należy dawać posłuchu czczym głosom tłumu.
• Volenti non fit iniuria – Chcącemu nie dzieje się krzywda.
• Consuetudo pro lege servatur – Zwyczaj jest traktowany jako prawo.
• Lex retro non agit – Ustawa nie działa wstecz.
• Nemo tenetur se ipsum accusare – Nikt nie musi oskarżać samego siebie.

  Polska szlachta znała tę tradycję z Akademii Krakowskiej i ze studiów w Padwie i Bolonii. Ale Polska dopisała do niej także własne rozdziały. Statuty Kazimierza Wielkiego z XIV wieku uporządkowały prawo ziemskie Małopolski i Wielkopolski, stanowiąc ważny krok w jego kodyfikacji i ujednolicaniu. Przywileje jedlneński i krakowski (1430–1433) ustanowiły dla szlachty gwarancję neminem captivabimus nisi iure victum – nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego, z określonymi wyjątkami, między innymi schwytania na gorącym uczynku niektórych przestępstw. To blisko 250 lat przed angielskim Habeas Corpus Act z 1679 roku, choć angielska tradycja ochrony przed arbitralnym uwięzieniem sięga Wielkiej Karty Swobód (Magna Carta) z 1215 roku i jej artykułu 39.

  Dualizm prawa. Podstawowe znaczenie ma rozdzielenie prawa publicznego i prywatnego. Sfera publiczna nie powinna pochłaniać prywatnej, a państwo nie jest prywatnym majątkiem władcy. Według Konecznego w cywilizacji łacińskiej prawo stanowione jest podporządkowane etyce, a nie odwrotnie. Samo uchwalenie przepisu nie nadaje mu moralnej słuszności. Z tym rozróżnieniem wiąże się odrębność własności (dominium) i władzy publicznej (imperium): zwierzchnictwo państwa nad terytorium nie czyni go właścicielem wszystkich znajdujących się na nim dóbr.

  Własność. Własność, szczególnie ziemi i nieruchomości, jest prawem podstawowym, chronionym także przed władzą. Rzymskie dominium dało jej treść prawną, a Deklaracja praw człowieka i obywatela z 1789 roku określiła własność jako prawo nienaruszalne i święte.

  Koneczny mierzył cywilizacje tzw. trójprawem: prawem familijnym, majątkowym i spadkowym. Jego zdaniem po tym, jak cywilizacja traktuje rodzinę, własność i dziedziczenie, najłatwiej poznać, czym naprawdę jest. W łacińskiej wszystkie trzy opierają się na etyce i chronią człowieka przed wszechwładzą państwa.

Dziedzictwo chrześcijańskie

  Dekalog. Chrześcijańska moralność jako fundament etyki osobistej i publicznej. Polska weszła do tego świata wraz z chrztem Mieszka I w 966 roku. W ujęciu Konecznego to, że chrześcijaństwo przyszło do nas z Rzymu, a nie z Bizancjum, przesądziło o naszym miejscu na mapie cywilizacji.

  Uniwersalizm. Każdy człowiek podlega ocenie moralnej, a pochodzenie czy pozycja społeczna nie dają zwolnienia z etyki. Ideę powszechnej wspólnoty ludzi przygotowali stoicy, a chrześcijaństwo upowszechniło przekonanie o ich równej godności przed Bogiem. Powszechna równość wobec prawa dojrzewała jednak znacznie dłużej. Polacy rozwinęli ją po swojemu. Paweł Włodkowic na soborze w Konstancji (1414–1418) bronił tezy, że także poganie mają prawo do swoich państw i nie wolno ich nawracać mieczem – co było wymierzone w Krzyżaków. Andrzej Frycz Modrzewski w XVI wieku domagał się, by za zabójstwo chłopa karano tak samo jak za zabójstwo szlachcica.

  Personalizm. Koneczny przeciwstawiał personalizm cywilizacji łacińskiej „gromadności” cywilizacji bizantyńskiej. Za swoje czyny każdy człowiek odpowiada osobiście. Ceni się samodzielność i niezależność ekonomiczną, a odrzuca odpowiedzialność zbiorową. Polska ma też drugą, filozoficzną tradycję personalizmu: lubelską szkołę Karola Wojtyły i jego książkę Osoba i czyn (1969).

  Wolna wola i godność. Każdy człowiek bez wyjątku – niezależnie od wieku, zdrowia czy sprawności intelektualnej – ma ludzką godność. Chrześcijańska wizja człowieka zakłada wolną wolę i odpowiedzialność moralną, choć zdolność do świadomego i dobrowolnego działania może być ograniczona lub jeszcze niewykształcona. Godność nie zależy od tej zdolności. Godność osoby uczynił osią swojego nauczania Jan Paweł II.

  Rodzina. Monogamiczne małżeństwo kobiety i mężczyzny. Rodzina, czyli ojciec i matka z dziećmi, ma pierwszeństwo przed rodem, czyli szerszym kręgiem krewnych. Dla Konecznego wyzwolenie rodziny spod władzy rodu było jednym z najważniejszych osiągnięć cywilizacji łacińskiej.

  Czas. Czas jest dobrem, które trzeba szanować, zagospodarowywać i oszczędzać. Istnieje więź między pokoleniami: historyzm, współodpowiedzialność za przeszłość i przyszłość, wspólna świadomość historyczna. Koneczny uważał stosunek do czasu za jedną z cech, po których rozpoznaje się cywilizację. Polacy tę pamięć pielęgnują szczególnie – od kronik Galla Anonima i Jana Długosza po obchody rocznic powstań.

  Władza publiczna i samorząd. Społeczność potrafi się sama organizować, naprawiać i działać oddolnie. Władza jest hierarchiczna, ale z silnym samorządem, a władzę i poddanych obowiązują te same prawa moralne. W Polsce wyrazem tego były sejmiki ziemskie i konstytucja Nihil novi (1505): nic nowego o nas bez nas. W XIX wieku Karol Marcinkowski i Hipolit Cegielski w Wielkopolsce prowadzili pracę organiczną – budowali polskie społeczeństwo bez własnego państwa. A w 1980 roku blisko 10 milionów ludzi zorganizowało się oddolnie w Solidarności.

  Obrona jest obowiązkiem obywateli, a nie tylko zadaniem najemników czy stałej armii władcy. W dawnej Polsce wyrażało to pospolite ruszenie, czyli powszechny obowiązek wojskowy szlachty.

  Subsydiarność. Każdy szczebel władzy powinien realizować tylko te zadania, których nie mogą skutecznie wykonać szczeble niższe ani same jednostki. Zasada ma korzenie u Arystotelesa, Tomasza z Akwinu i Johannesa Althusiusa, a wprost sformułowała ją encyklika Quadragesimo anno (1931). Polska wpisała ją do preambuły Konstytucji z 1997 roku jako zasadę pomocniczości, a reformy samorządowe z 1990 i 1999 roku przeniosły ją do praktyki.

  Naród. Naturalny związek duchowy, kulturowy i cywilizacyjny, oparty na dobrowolności. Naród to wspólnota wyższego rzędu, ponad związkami etnicznymi. Koneczny twierdził wręcz, że narody w tym sensie rodzą się tylko w cywilizacji łacińskiej.

  Polskie dzieje dostarczają przykładów wspólnoty politycznej przekraczającej granice pochodzenia. Unia lubelska z 1569 roku połączyła Koronę i Litwę we wspólną Rzeczpospolitą, choć jej zawarcie poprzedziły ostre spory i naciski polityczne. A XVI-wieczny pisarz Stanisław Orzechowski mówił o sobie gente Ruthenus, natione Polonus – z pochodzenia Rusin, z narodu Polak.

Warstwa nowożytna

  Wolność. Wolność każdego człowieka kończy się tam, gdzie zaczynają się prawa drugiego. Klasyczne sformułowanie tej zasady zawiera artykuł 4 Deklaracji praw człowieka i obywatela z 1789 roku. Polacy mieli do wolności stosunek szczególny – od złotej wolności szlacheckiej, przez Konstytucję 3 maja, po hasło powstańców „Za wolność naszą i waszą”.

  Wolność słowa. Pełna swoboda wypowiedzi. To zdobycz nowożytna, wywalczona m.in. w sporach o cenzurę druku w XVII–XVIII wieku. Polacy walczyli o nią również w PRL: przeciw cenzurze z ulicy Mysiej działały paryska Kultura Jerzego Giedroycia i podziemny drugi obieg.

  Tolerancja religijna. Wolność sumienia i wyznania oznacza, że władza nie narzuca obywatelom wiary. Rozróżnienie władzy duchowej i świeckiej sięga papieża Gelazego I (494), choć samo w sobie nie oznaczało jeszcze tolerancji. Ważnym krokiem w jej rozwoju była polska konfederacja warszawska z 1573 roku. Szlachta zobowiązała się w niej zachować pokój między „różniącymi się w wierze” (dissidentes de religione), co w praktyce dotyczyło przede wszystkim wyznań chrześcijańskich. Konfederacja nie ustanawiała jeszcze pełnej, współczesnej wolności religijnej wszystkich mieszkańców, ale na tle epoki była osiągnięciem niezwykłym. Gdy Europę paliły wojny religijne, Rzeczpospolita wyróżniała się zakresem tolerancji, co historyk Janusz Tazbir oddał określeniem „państwo bez stosów”. Zygmuntowi Augustowi przypisuje się słowa: „Nie jestem królem waszych sumień”.

  Nie stoi to w sprzeczności z Dekalogiem jako fundamentem moralności. Trzeba odróżnić porządek moralny, czyli to, do czego człowiek jest zobowiązany w sumieniu, od porządku prawa państwowego, czyli tego, do czego może go zmusić władza. Państwo nie egzekwuje przykazań dotyczących wiary.

  Pluralizm. Współistnienie różnych poglądów, wspólnot i stylów życia w ramach wspólnego prawa. Dawna Rzeczpospolita była domem katolików, prawosławnych, protestantów, Żydów, Ormian i muzułmańskich Tatarów.

  Dążenie do doskonałości. Wartość o starożytnych i chrześcijańskich korzeniach, rozwijana też w nowożytności. Nie należy jej mylić z pluralizmem: to ambicja równania w górę, ku najbogatszym, najmądrzejszym i najlepszym. Pluralizm mówi, że różni ludzie mogą żyć obok siebie; dążenie do doskonałości mówi, że warto się od najlepszych uczyć. Polskim symbolem takiej ambicji jest Komisja Edukacji Narodowej z 1773 roku, uważana za pierwsze ministerstwo oświaty w Europie.

  Dopiero gdy znamy te wartości i wiemy, skąd pochodzą, możemy o nich rzetelnie dyskutować. Czy są dobre i sensowne? Czy tworzą spójny system, czy raczej zbiór warstw, które czasem się ze sobą ścierają? Czy warto ich bronić – i czy ten system zwycięży?

Grzegorz GPS Świderski
Twitter.com/gps65
t.me/KanalBlogeraGPS

PS. Ja rozumiem, że ten tekst może intelektualnie przerastać wielu czytelników, ale nie muszą oni tego czytać i komentować. Proszę o merytoryczne komentarze dotyczące treści tego wpisu, a głupkowate uwagi w stosunku do autora lepiej wpisać tu: naszeblogi.pl/77878-dostac-koguta-przy-pilowaniu-druta