Grochem o ścianę. Jak rozmawiać o wszystkim, byle nie o tym, o czym rozmawiamy.

 Po publikacji pierwszego tekstu z cyklu „Grochem o ścianę” wydarzyła się rzecz niezwykle interesująca. Nie dlatego, że ktoś kogoś przekonał. Wręcz przeciwnie. Wydarzyło się coś znacznie cenniejszego. Czytelnicy postanowili na żywo zademonstrować dokładnie ten mechanizm, który próbowałem opisać.

 Napisałem tekst o tym, dlaczego ludzie coraz częściej nie rozmawiają ze sobą, lecz obok siebie. Dlaczego dyskusja staje się deklaracją przynależności, a argument zamienia się w legitymację partyjną lub plemienną. I wtedy pod tekstem rozpoczęła się dyskusja. A właściwie nie dyskusja.

Eksperyment społeczny.

 Jeden z komentatorów zauważył, że członkowie politycznych plemion często zmieniają poglądy dokładnie wtedy, gdy zmienia je ich polityczne kierownictwo. Jako przykład podał zmianę tonu części prawicy wobec Ukrainy. Można się z tym zgadzać lub nie. Można było polemizować. Można było wykazać, że przykład jest błędny. Można było przedstawić kontrargumenty. Tymczasem w tym momencie nastąpiło coś fascynującego.

W rozmowie pojawiła się… Pani S.

 I zapytała: „A dlaczego nie rozmawiacie o szpitalu?” Przyznam, że przeczytałem to z pewnym zachwytem. Nie dlatego, że temat szpitala jest nieważny. Wręcz przeciwnie. Jest bardzo ważny. Tylko że rozmawialiśmy o czymś innym. To trochę tak, jakby podczas wykładu o budowie silnika ktoś nagle wstał i zapytał: „A dlaczego nie rozmawiamy o cenach mieszkań?” Pytanie może być ważne, ale nie ma związku z tematem. Komentator próbował więc wrócić do głównej myśli. Napisał mniej więcej tak: „Rozmawiamy o mechanizmie dyskusji.” Na co otrzymał odpowiedź: „A Wołyń?” Spróbował jeszcze raz: „Chodzi mi o sposób prowadzenia sporu.” Odpowiedź: „A pomniki UPA?” Ponowna próba: „Analizujemy formę debaty.” Odpowiedź: „A dlaczego nie piszesz o Ukrainie?” Po chwili pojawili się: Zełenski, Nawrocki, PiS, pandemia, szpitale, reżim, Niemcy, Rosja, Chiny, Klimuszko i Mandżuria. I przyznam uczciwie, że w pewnym momencie zacząłem się obawiać, że zaraz ktoś wyciągnie Atlantydę albo starożytnych Sumerów.

 Najciekawsze było jednak coś innego. Otóż uczestnicy tej rozmowy byli święcie przekonani, że odpowiadają sobie nawzajem. Tymczasem oni od dawna rozmawiali już o różnych rzeczach. Jeden człowiek mówił o sposobie prowadzenia dyskusji. Drugi odpowiadał wydarzeniami politycznymi. Trzeci historią Ukrainy. Czwarty geopolityką. Piąty pandemią. Szósty szpitalami. Siódmy Rosją. Ósmy Niemcami. Dziewiąty Chinami a dziesiąty próbował ustalić, czy wszyscy są niemieckimi agentami. I każdy miał poczucie, że bierze udział w tej samej rozmowie. To trochę przypomina sytuację, w której przy jednym stole siadają: szachista, kibic Legii, wędkarz, mechanik, historyk i hodowca gołębi. Po czym szachista mówi: porozmawiajmy o zasadach gry. Na co kibic Legii odpowiada: a dlaczego nie o ostatnim meczu? Szachista tłumaczy: nie o meczu. O zasadach gry. Dobrze, ale sędzia był przeciwko Legii. Nie rozmawiamy o Legii. No właśnie! I to jest problem! Po godzinie wszyscy są obrażeni, a nikt już nie pamięta, że rozmowa zaczęła się od szachów.

 Dokładnie tak wygląda ogromna część współczesnych debat. Rozmawiamy o inflacji. Po trzech komentarzach jesteśmy przy Hitlerze. Rozmawiamy o edukacji. Po pięciu komentarzach jesteśmy przy Ukrainie. Rozmawiamy o kulturze. Po dziesięciu komentarzach jesteśmy przy Putinie. Rozmawiamy o mechanizmach dyskusji. Po piętnastu komentarzach jesteśmy przy szpitalu, Mandżurii i niemieckich agentach.

 I właśnie dlatego coraz trudniej się porozumieć. Nie dlatego, że ludzie nie mają argumentów. Nie dlatego, że są głupi. Nie dlatego, że mają złe intencje. Tylko dlatego, że coraz częściej odpowiadają nie na to, co zostało napisane, lecz na to, co sami chcieliby przeczytać. W efekcie każdy prowadzi własną rozmowę jednocześnie z samym sobą. A potem wszyscy są zdziwieni, że nikt nikogo nie przekonuje.

 Może więc problem nie polega na tym, że mamy za mało informacji. Może nie polega nawet na tym, że jesteśmy podzieleni. Może problem jest znacznie prostszy.

Coraz częściej nie słuchamy tego, co mówi rozmówca.

 Słuchamy jedynie sygnału, który uruchamia przygotowaną wcześniej odpowiedź a kiedy tak się dzieje, dyskusja przestaje być rozmową. Staje się konkursem na najgłośniejsze mówienie obok siebie. I wtedy rzeczywiście pozostaje już tylko jedno wrażenie. Grochem o ścianę.