Konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie kojarzona jest przede wszystkim z dojrzałym barokiem oraz dziełami genialnego Michelangela Merisiego da Caravaggia, a także słynnego barokowego artysty Mattii Pretiego. W cieniu tych arcydzieł kryje się jednak zabytek o wyjątkowym znaczeniu dla Zakonu Maltańskiego.
Mowa o monumentalnym, malowanym na drewnie Krucyfiksie autorstwa Polidora Caldary, znanego jako Polidoro da Caravaggio (ok. 1499–1543). Był on jednym z uczniów słynnego mistrza renesansu Rafaela Santiego. Wielki historyk sztuki, a zarazem teoretyk i artysta epoki renesansu Giorgio Vasari w słynnych „Żywotach najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów” opisał Polidora jako wybitnie utalentowanego artystę, ale również postać tragiczną. Przeżył on niszczycielskie Sacco di Roma z 1527 roku, po czym został zamordowany w Neapolu przez własnego służącego, który chciał zagarnąć zgromadzone przez niego złoto.
Krucyfiks, Polidoro da Caravaggio, konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie (ilustracja z domeny publicznej :Wikimedia Commons)
.
Krucyfiks z Valletty Polidoro namalował w 1532 roku w Mesynie na zlecenie Kawalerów Maltańskich. Zamierzali oni odtworzyć w ten sposób utracony na Rodos historyczny krucyfiks. Nowe dzieło umieszczono początkowo w Birgu, jednak po pożarze zostało przeniesione do nowo wybudowanego kościoła konwentualnego pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie, późniejszej konkatedry, gdzie znajduje się do dziś. Jest to zarazem najstarszy zachowany na Malcie zabytek związany z początkami pobytu Kawalerów Maltańskich na wyspie.
Krucyfiks Polidora jest dziełem odchodzącym od renesansowego ideału Christus triumphans (Chrystusa triumfującego) na rzecz Christus patiens (Chrystusa cierpiącego), typowego dla średniowiecznej duchowości i mistycyzmu. Widzimy tu Chrystusa umierającego – uchwyconego w najważniejszym momencie śmierci, gdy wypowiada słynne słowa: „Wykonało się” (J 19,30).
Cierpienie podkreśla również głęboko wbita w głowę korona cierniowa, będąca niejako nimbem świętości. Nad nią widnieje typowy dla wszystkich krucyfiksów titulus, czyli tabliczka z napisem INRI – skrótem od łacińskich słów Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum („Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski”).
Ramiona oraz wierzchołek krzyża zwieńczone są charakterystycznymi trzema rozetami. W sztuce sakralnej symbolizują one Trójcę Świętą jako źródło zbawienia i życia wiecznego. Z motywem tym wiąże się również symbolika ofiary. Dlatego w trzech miejscach, rozmieszczonych według planu trójkąta, przedstawiono trzy gwoździe wbite w ciało Zbawiciela jako znak Jego krwawej ofiary.
Krzyż nie jest tu jedynie narzędziem męki, lecz przede wszystkim Drzewem Życia – źródłem życia wiecznego. Rozety sugerują zatem, że nie mamy do czynienia z martwym, suchym drewnem, lecz z żywym drzewem, na którym złożona ofiara staje się zbawieniem świata.
Według tradycji kościelnej, przez stulecia uznawanej za prawdziwą historię, Set, syn Adama, wyniósł z raju nasiono Drzewa Życia, z którego wyrosło drzewo wykorzystane później do wykonania krzyża Chrystusa. Natomiast według teologii, opartej na nauczaniu św. Pawła, Jezus jest drugim Adamem – prawdziwym Człowiekiem. Dlatego, zgodnie z tradycją, został ukrzyżowany na grobie Adama, co miało podkreślać chrześcijańską naukę o zbawieniu. Z tego powodu pod stopami Jezusa znajduje się czaszka praojca Adama.
Jest to typowy motyw ikonografii Ukrzyżowania, uzupełniony o przedstawienie przebitego boku Chrystusa, z którego wypłynęły krew – symbol ofiary – oraz woda, będąca symbolem życia i wody żywej.
Dzieło Polidora da Caravaggia pełniło funkcję kontemplacyjną. Miało zachęcać zakonników do modlitwy oraz rozważania Męki Pańskiej, a także idei ofiary i cierpienia jako drogi prowadzącej do zbawienia.
Nie jest to jednak jedyny krucyfiks znajdujący się w konkatedrze pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie. Drugim jest olbrzymich rozmiarów barokowa Grupa Ukrzyżowania, czyli wizerunek Jezusa na krzyżu w otoczenia Maryi i św. Jana Ewangelisty. Dzieło to pochodzi z siedemnastego wieku ( nie udało się ustalić dokładnej daty) , a twórca jest nieznany rzeźbiarz.
.
Jeśli kogoś interesuje moja strona internetowa o zabytkach Valletty, to zapraszam! (tu link).
.
.
Moją książkę pt. " Zgubny urok", można nabyć jako e-book (tanio) i w wersji papierowej (drożej), oto link wydawcy: ridero.eu
.
