W średniowieczu, gdy Ziemia Święta znalazła się pod panowaniem muzułmanów, według tradycji chrześcijańskiej, lecz kiedyś uważanej za prawdziwe zdarzenie, moce niebieskie postanowiły ocalić dom Maryi, przenosząc go w bezpieczne miejsce. Dom Matki Jezusa miał znajdować się w Nazarecie. To właśnie tam, zgodnie z tradycją, Maryja przeżyła Zwiastowanie, Jezus spędził dzieciństwo, św. Józef zakończył swoje ziemskie życie, a Apostołowie gromadzili się na modlitwie. Dom ten uznawano również za miejsce sprawowania pierwszych nabożeństw chrześcijańskich, a więc za symboliczny „pierwszy kościół”.
Według legendy aniołowie, działając z woli Boga, przenieśli dom najpierw do Dalmacji, a następnie do Italii, do Loreto. Opowieść ta, przez długi czas uznawana za historycznie wiarygodną, została po raz pierwszy spisana przez Hieronima Angelitę w latach 1525–1528. Dzieło, ofiarowane papieżowi Klemensowi VII w 1531 roku, uzyskało aprobatę kościelną i było wielokrotnie rozpowszechniane. Stało się ono podstawowym źródłem wiadomości o Domku Loretańskim znajdującym się w Loreto. Współczesne badania historyczne, archeologiczne i architektoniczne nie potwierdzają jednak tradycyjnej narracji o cudownym przeniesieniu budowli z Nazaretu do Loreto przez aniołów. Część badaczy wiąże pojawienie się Domku Loretańskiego we Włoszech z działalnością rodziny Angeloi (De Angelis), która pod koniec XIII wieku mogła przyczynić się do transportu relikwii lub fragmentów budowli z terenów Palestyny. Niezależnie od historycznej genezy obiektu, Santa Casa w Loreto stała się jednym z najważniejszych sanktuariów maryjnych Europy i centrum rozwijającego się od późnego średniowiecza kultu Matki Bożej Loretańskiej.
Domek Loretański w Valletcie, domena publiczna
Początkiem popularności Domków Loretańskich była Santa Casa w Loreto. W latach 1507–1509 średniowieczne relikwie Domku Maryi zostały otoczone monumentalną marmurową obudową zaprojektowaną przez Donata Bramantego i kontynuowaną przez kolejnych artystów renesansowych. Santa Casa, otaczana szczególną czcią i odwiedzana przez pielgrzymów z całej Europy, szybko stała się wzorcem dla licznych kopii i naśladownictw powstających na terenie kontynentu.
Na obszarze Europy zachowało się wiele przykładów Domków Loretańskich. Do najbardziej znanych należy Praska Loreta na Hradczanach. Również na ziemiach polskich istnieje kilka historycznych miejsc kultu loretańskiego, w tym domki loretańskie w Gołębiu i na warszawskiej Pradze, a także obiekty związane z tym kultem w Głogówku, Henrykowie, Krzeszowie i Lubiążu.
Także na Malcie i Gozo spotykamy różnorodne świadectwa kultu Matki Bożej Loretańskiej. W samej Valletcie zachował się interesujący przykład ikonograficznego przedstawienia Świętego Domku z Loreto (Santa Casa). Jest nim niewielka płaskorzeźba wkomponowana w ścianę kamienicy przy St Ursula Street (malt. Triq Sant’Orsla, Triq Sant’Ursola).
Dzieło przedstawia unoszący się na chmurach Domek Loretański otoczony aniołami. W centralnej części reliefu znajduje się otwór, wewnątrz którego umieszczono współczesny obrazek dewocyjny przedstawiający Matkę Bożą Loretańską. Płaskorzeźba wykonana została z miejscowego kamienia wapiennego i najprawdopodobniej pochodzi z końca XVIII wieku. Choć nie wyróżnia się szczególnymi walorami artystycznymi, stanowi interesujące świadectwo obecności kultu loretańskiego w przestrzeni miejskiej Valletty.
W przeciwieństwie do licznych europejskich kopii Santa Casa, znanych między innymi z Loreto, Pragi czy Gołębia, obiekt ten nie jest architektoniczną repliką Domku Loretańskiego, lecz jego symbolicznym przedstawieniem. Tym samym należy go traktować jako przykład lokalnej recepcji i popularyzacji kultu Matki Bożej Loretańskiej na Malcie.
Do innych przykładów związanych z tym kultem należy obraz Matki Bożej Loretańskiej namalowany w 1766 roku przez Francesca Zahrę. Dzieło to znajdowało się pierwotnie w bazylice św. Jerzego w Victorii na Gozo, a obecnie przechowywane jest w zbiorach muzeum Il-Ħaġar Museum w Victorii (Rabat). Obraz przedstawia Matkę Bożą z Dzieciątkiem ukazaną ponad Świętym Domkiem Loretańskim (Santa Casa), otoczoną aniołami i postaciami adorującymi.
Na Gozo zachowało się również kilka innych świadectw kultu Matki Bożej Loretańskiej. Należą do nich między innymi dwie nisze poświęcone Matce Bożej Loretańskiej – jedna przy ulicy Għajn Qatet na obrzeżach Victorii, druga zaś przy placu św. Jerzego w centrum miasta. Kolejnym przykładem jest osiemnastowieczna kapliczka przydrożna z figurą Matki Bożej Loretańskiej w Gudja, a także znajdująca się na obrzeżach tej miejscowości barokowa kaplica Ta’ Loretu, poświęcona Matce Bożej z Loreto.
Najważniejszym współczesnym ośrodkiem kultu loretańskiego na archipelagu maltańskim pozostaje jednak kościół parafialny pw. Matki Bożej Loretańskiej w Għajnsielem na Gozo (Parish Church of Our Lady of Loreto in Għajnsielem). W świątyni tej znajduje się figura Matki Bożej Loretańskiej sprowadzona z Marsylii w 1866 roku jako wotum wdzięczności mieszkańców za ocalenie od epidemii cholery. Kościół przechowuje również inne zabytki związane z kultem loretańskim, dzięki czemu stanowi najważniejsze centrum tego nabożeństwa na Malcie i Gozo.