AKCJA POD ARSENAŁEM. KRYPT. ,,MEKSYK II" ,,Alek", ,,Rudy", i ,,Zośka". Mieli po 20 lat, gdy walczyli z Niemcami w Szarych Szeregach. Razem uczestniczyli w wielu akcjach bojowych i dywersyjnych Kedywu KG AK. Przyjaźnili się ze sobą i byli gotowi oddać jeden za drugiego życie. Akcja pod Arsenałem 26 marca 1943 r. była tego najlepszym dowodem. Była to jedna z najgłośniejszych akcji polskiego podziemia.
.
AKCJA POD ARSENAŁEM
26 marca 1943 r. u zbiegu ul Długiej i Bielańskiej w Warszawie w pobliżu budynku Arsenału członkowie Grup Szturmowych ,,Szarych Szeregów" pod dowództwem Stanisława Broniewskiego „Orszy”, dokonali udanej akcji odbicia z rąk Gestapo Janka Bytnara ,,Rudego".
Z 18 na 19 marca 1943 r. w mieszkaniu przy ul. Osieckiej na Grochowie, Gestapo aresztowało Henryka Ostrowskiego ,,Heńka" dowódcę hufca plutonu „Praga” Grup Szturmowych Szarych Szeregów.
W czasie rewizji Niemcy znaleźli u niego materiały szkoleniowe, wywiadowcze, przedmioty świadczące o działalności dywersyjnej, m.in. angielski zapalnik naciskowy i notatki m.in. z adresem Janka Bytnara ,,Rudego" komendanta plutonu ,,Południe" „Sad”.
Z 22 na 23 marca, w kamienicy przy al. Niepodległości, ta sama ekipa gestapowców aresztowała ,,Rudego”, dowódcę warszawskich Grup Szturmowych i Jego ojca Stanisława Bytnara.
Stanisław aresztowany przez gestapo z Jankiem, został osadzony na Pawiaku w Warszawie, skąd 13 maja z transportem 337 mężczyzn i 119 kobiet został wywieziony do KL Auschwitz.
Zginął zastrzelony przez SS na trasie Oświęcim –Wodzisław Śląski, kiedy najprawdopodobniej osłabł i nie miał już sił iść dalej w czasie ewakuacji obozu w styczniu 1945.
Po aresztowaniu Bytnara w Grupach Szturmowych przeprowadzono akcję alarmową, o sytuacji zawiadomiono jego kolegów, ewakuowano magazyny i oczyszczono lokale konspiracyjne.
Przyjaciel i zwierzchnik „Rudego” Tadeusz Zawadzki ,,Zośka", zastępca dowódcy warszawskich Grup Szturmowych i komendant hufca ,,Centrum", natychmiast podjął działania mające na celu odbicie ,,Rudego", zarządzając alarm bojowy w hufcach ,,Centrum" i ,,Południe".
.
AKCJA KRYPTONIM ,,MEKSYK"
Ze względu na wyjątkowość akcji i obawy dotyczące skali niemieckiego odwetu po jej przeprowadzeniu, ostateczną decyzję w sprawie odbicia „Rudego” miało podjąć dowództwo Oddziałów Dyspozycyjnych Kedywu KG AK, któremu Grupy Szturmowe były podporządkowane.
Warszawskie GS w strukturze AK występowały pod kryptonimem Oddział Specjalny „Jerzy”, późniejszy batalion „Zośka”.
Akcję zaplanowano na 23 marca na godz. 17.30.
Dzięki informacjom byłego więźnia Pawiaka, Konrada Okolskiego ,,Kuby", ustalono codzienną drogę transportu więziennego, która wiodła z Pawiaka przez Nalewki, pl. Teatralny, Krakowskie Przedmieście do al. Szucha. Powrót następował tą samą trasą.
Uderzenie postanowiono wykonać po południu, u zbiegu ul. Bielańskiej, Długiej i Nalewek w pobliżu Arsenału.
Twórcą planu akcji był ,,Zośka". Jego koncepcja zakładała zaatakowanie ,,budy" więziennej na łuku zakrętu z Bielańskiej w Nalewki, kiedy prędkość samochodu była najmniejsza.
Tu ,,Zośka" postanowił ustawić pierwszy element dowodzonej przez siebie grupy ,,Atak" - sekcję ,,Butelki", dowodzoną przez Jana Rodowicza ,,Anodę".
Gdyby pomimo obrzucenia butelkami zapalającymi ,,buda" się nie zatrzyma, następnym elementem ataku miało być ostrzelanie szoferki samochodu z pistoletu maszynowego przez sekcję ,,Sten I", dowodzoną przez Sławomira Bittnera ,,Maćka".
Kolejną sekcją stojącą w głębi Nalewek był ,,Sten II" dowodzony przez Jerzego Gawina ,,Słonia". Uzbrojeni w jeden pistolet maszynowy Sten i broń krótką członkowie sekcji mieli za zadanie ostatecznie zatrzymać samochód.
Ostatnią zaporą na drodze więźniarki miała być sekcja ,,Granaty" dowodzona przez Aleksego Dawidowskiego ,,Alka". Jej zadaniem było rozbicie granatami motoru samochodu. Dodatkowo mieli osłaniać akcję z kierunku Nalewki-Getto.
Obok grupy ,,Atak" w skład oddziału wchodziła jeszcze grupa ,,Ubezpieczenie" dowodzona przez Władysława Cieplaka ,,Giewonta".
Jej zadaniem było niedopuszczenie do terenu walki przypadkowych sił wroga. Grupa składała się z sekcji: ,,Stare Miasto", ,,Getto" i ubezpieczenia wozu, którym miano ewakuować ,,Rudego".
Od południa ubezpieczeniem miała zająć się sekcja ,,Sygnalizacja" dowodzona przez Konrada Okolskiego ,,Kubę". Po zasygnalizowaniu zbliżania się więźniarki, sekcja ta miała cofnąć się i stanowić ubezpieczenie.
Tak przygotowany zespół 23 marca po godz. 17.00 zajął stanowiska w pobliżu Arsenału. Jednak tuż przed przyjazdem więźniarki okazało się, że mjr Kiwerski nadal przebywa poza Warszawą, w związku z czym nie udało się uzyskać jego zgody na akcję.
Następnego dnia, bez względu na nieobecność mjr Kiwerskiego, akcja i tak nie mogła się odbyć, ponieważ „Rudego” nie przewieziono na Szucha.
25 marca „Rudy” po raz kolejny był bestialsko przesłuchiwany w gmachu Gestapo na Szucha. Po powrocie na Pawiak zaniesiony został do więziennego szpitala.
26 marca 1943 r. nadeszła wiadomość, że mjr Kiwerski wraca do Warszawy!
Ok 14.00 uzyskano potwierdzenie, że „Rudego” przewieziono z Pawiaka na Szucha. Pomimo tego, że nadal nie było formalnej zgody Kedywu na akcję, cały zespół ,,Zośki" o godz. 17.00 ponownie zajął stanowiska na skrzyżowaniu Długiej i Bielańskiej.
.
UWOLNIENIE ,,RUDEGO"
Moment uwolnienia „Rudego” tak opisywał Tadeusz Zawadzki:
„Gdy wszyscy więźniowie wysypali się na ulicę, z głębi wozu ukazał się Janek gramoląc się na czworakach przez ławki. Ogolona głowa, twarz zielono-żółta, zapadnięte policzki, olbrzymi siniec pod okiem, sine uszy. Wielkie oczy szeroko otwarte, patrzące na nas.
Porwaliśmy go na ręce. Każde dotknięcie go przez nas wywoływało krzyk bólu”. (”Kamienie przez Boga rzucane na szaniec”. Relacja Tadeusza Zawadzkiego „Zośki”, kwiecień 1943 r.)
Grupa „Atak” wycofała się zabierając "Rudego", którego ułożono obok rannego „Buzdygana” w przygotowanym przez kolegów samochodzie.
W czasie akcji ranna została też jedna z odbitych więźniarek Maria Schiffers agentka Intelligence Servis –A. Borkiewicz-Celińska „Batalion Zośka”, którą umieszczono w zarekwirowanym cywilnym aucie. Oba pojazdy odjechały w stronę Starego Miasta.
„Przez pierwsze chwile nie zwracałem nań uwagi, zmieniając wystrzelone magazyny i obserwując ulicę wspominał siedzący obok „Rudego” w samochodzie Tadeusz Zawadzki.
Za chwilę obejrzałem się na Janka. Na twarzy malował się uśmiech poprzez skurcz bólu. Wziął moją rękę w swoją dłoń i trzymał mocno. Dłonie miał czarne i spuchnięte.
Mówił: ,,Tadeusz, ach Tadeusz, gdybyś wiedział" Uspokajałem go mówiąc, że za chwilę będzie w domu. Po chwili: Nie myślałem, że to zrobicie”. (”Kamienie przez Boga rzucane na szaniec”. Relacja Tadeusza Zawadzkiego „Zośki”, kwiecień 1943 r.)
Opuszczająca miejsce akcji ostatnia część grupy została ostrzelana przez kilku Niemców.
Ranny został ,,Alek" dowódca sekcji ,,Granaty". ,,Anoda" zabił jednego z Niemców, zaś ranny ,,Alek" zakończył starcie użyciem granatu. Jego koledzy zatrzymali trzecie auto, w którym umieścili ,,Alka" i odjechali.
Na rogu Miodowej minęła ich opancerzona ciężarówka wojskowa, z której wybiegło 2 żołnierzy. ,,Alek" znów użył do obrony granatu i odjechał z kolegami. Część oddziału na piechotę opuściła miejsce akcji.
.
SUKCES I CENA AKCJI
W akcji pod Arsenałem, która otrzymała kryptonim ,,Meksyk II", w raporcie sporządzonym bezpośrednio po akcji Stanisław Broniewski ,,Orsza" podał, że w jej wyniku uwolniono 25 więźniów. Wśród nich był obok ,,Rudego" Henryk Ostrowski,,Heniek"
W akcji wzięło udział 28 członków Szarych Szeregów.
Po stronie polskiej w czasie akcji straty były następujące: Z powodu obrażeń odniesionych w śledztwie „Rudy” zmarł 4 dni później. Zmarli też ranni „Alek” i „Buzdygan”. Hubert Lenk „Hubert” został zatrzymany, gdy ładował rewolwer. Gestapowcy zakatowali go w śledztwie
,,Rudy" i ,,Alek" zmarli tego samego dnia, 30 marca. ,,Rudy" zmarł śmiercią męczeńską, a Alek zginął na służbie, odniósł ranę postrzałową w brzuch.
2 kwietnia w szpitalu zmarł też ,,Buzdygan".
Po stronie niemieckiej było 4 zabitych i 9 rannych. Następnego dnia po akcji, 27 marca, w odwecie Niemcy rozstrzelali na dziedzińcu więziennym Pawiaka 140 Polaków i Żydów.
.
UPAMIĘTNIENIA
26 marca 1958 z inicjatywy Jana Rolewicza krakowski Szczep Dąbie wmurował we frontową ścianę Arsenału mosiężną tabliczkę o treści: Tu 25 marzec 1943 harcerze Szarych Szeregów odbili Janka Bytnara „Rudego”. W marcu 1968 została ona zastąpiona obecną tablicą pamiątkową.
31 sierpnia 2006 Rada Warszawy na wniosek Światowego Związku Żołnierzy AK i Stowarzyszenia Szarych Szeregów podjęła uchwałę o zmianie nazwy stacji warszawskiego metra Ratusz na Ratusz Arsenał.
Aby uczcić akcję pod Arsenałem i jej uczestników co roku w Warszawie Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej organizują rajdy: „Arsenał” (ZHP) i „Meksyk” (ZHR). Pierwszy rajd harcerski zorganizowano w 1971.
Co roku 26 marca o 17.30 (godzina rozpoczęcia akcji) pod gmachem Arsenału są organizowane uroczystości rocznicowe z apelem poległych.