Wielcy Polacy. Mikołaj Rej

MIKOŁAJ REJ HERBU OKSZA ROCZNICA URODZIN OJCA POLSKIEJ LITERATURY. Wybitny pisarz epoki odrodzenia pisał po polsku, bo łaciny nie lubił, nie uznawał i też nie bardzo umiał. Z wyznania kalwin, z wykształcenia utalentowany samouk. Data śmierci Mikołaja Reja jest umowna zmarł między 8 września a 5 października 1569 r

Mikołaj Rej uro­dził się 4 lu­te­go 1505 r w Żurawnie nad Dniestrem na Rusi jako pra­wnuk Jana, dzie­dzi­ca Na­gło­wic i Szum­ska, syn Sta­ni­sła­wa i jego dru­giej żony, Bar­ba­ry z rodu Her­bur­tów, sio­stry pod­ko­mo­rze­go lwow­skie­go Pio­tra Her­bur­ta Od­now­skie­go.

Oj­ciec Po­ety osie­dlił się na Rusi, li­cząc na pro­tek­cję swe­go współ­ro­dow­ca Jana Wą­trób­ki ze Strze­lec, od 1481 r jed­ne­go z naj­waż­niej­szych hie­rar­chów ko­ściel­nych w kra­ju, ar­cy­bi­sku­pa me­tro­po­li­tę Lwo­wa.

Mi­ko­łaj Rej miał 2 bra­ci przy­rod­nich zmar­łych w mło­dym wie­ku i 3 sio­stry uro­dzo­ne z pierw­szej żony ojca, Anny z Niem­czy­na oraz 2 bra­ci z dru­gie­go mał­żeń­stwa swej mat­ki.  
 
Studiował w Skalmierzu, Lwowie i Krakowie, ale nie ukończył żadnej uczelni. Być może dlatego nie lubił łaciny i nie bardzo potrafił się nią posługiwać. Niektórzy przypuszczają, że to była główna przyczyna, dla której zaczął pisać po polsku.

Na Uni­wer­sy­tecie w Kra­ko­wie za­pi­sał się jako czło­wiek we­dług no­wo­cze­snych stan­dar­dów bar­dzo mło­dy, bo li­czą­cy tyl­ko 13 lat. Wcze­śniej miał już za sobą 4 lata na­uki, z cze­go 2 w szko­le pa­ra­fial­nej (w Skal­mie­rzu?) i 2 w szko­le we Lwo­wie.
.

MŁODOŚĆ

Po ok. roku na­uki w Kra­ko­wie, Mi­ko­łaj wró­cił do Żuraw­na. Natychmiast po powrocie do rodzinnego majątku rzucił się w wir rozrywek, które trudno uznać za specjalnie wyrafinowane. Najbardziej odpowiadało mu bowiem „strzelanie z puszki i katapulty do wron i jaskułów”, ewentualnie smarowanie psich ogonów smołą.

Gdy dostał od rodziców materiał na elegancki płaszcz, pociął go na paski, które przywiązywał schwytanym ptakom. Cieszył się przy tym niepomiernie, gdy jego ofiary, fruwając z kolorowymi wstęgami, wzbudzały zainteresowanie całej okolicy.

Strapionemu ojcu nie pozostawało nic innego jak oddać Mikołaja na służbę. W 1524 r był na służ­bie dwor­skiej u spo­krew­nio­ne­go z ro­dzi­ną An­drze­ja Tę­czyń­skie­go, od 1519 r wo­je­wo­dy san­do­mier­skie­go.

Wła­śnie na dwo­rze roz­po­czę­ła się edu­ka­cja czy ra­czej sa­mo­kształ­ce­nie Reja. Służ­bę u Tę­czyń­skie­go prze­rwa­ła śmierć ojca w 1529 r po­cią­ga­ją­ca za sobą za­rów­no sa­mo­dziel­ność ma­jąt­ko­wą, jak i ko­niecz­ność go­spo­da­ro­wa­nia ro­do­wą sche­dą.

Po ro­dzi­cach otrzy­mał do­bra w wo­je­wódz­twach kra­kow­skim i ru­skim, cho­ciaż ru­skie wsie Du­bow­ce i Śred­nia były ob­cią­żo­ne su­ma­mi po­sa­go­wy­mi przy­rod­nich sióstr w r. 1529 Rej spła­cił po 300 zło­tych pol­skich po­sa­gu Agniesz­ki Świercz­kow­skiej i Zo­fii Kie­la­now­skiej.
 
W 1531 r Mi­ko­łaj żeni się z cór­ką Jana z Wy­wli i Sę­dzi­szo­wa, Zo­fią Ko­snów­ną. Jej mat­ka, Bo­gu­mi­ła z Bo­ry­szo­wic, to cór­ka Za­wi­szy, a przy tym bra­ta­ni­ca ar­cy­bi­sku­pa Gnie­zna An­drze­ja Bo­ry­szew­skie­go.

W po­sa­gu Zo­fia Ko­snów­na wnio­sła mę­żo­wi ty­siąc zło­tych na wsiach Ko­by­le, Ru­bie i Wola Ko­byl­ska, a do tego sumy na do­brach kró­lew­skich Staj­ne i Pli­sków. Część dóbr, na któ­rych za­pi­sa­no po­sag Zo­fii znaj­do­wa­ła się w dzier­ża­wie u Jana Tę­czyń­skie­go, wo­je­wo­dy beł­skie­go.

Z mał­żeń­stwa z Zo­fią Ko­snów­ną Mi­ko­łaj Rej miał sy­nów: Mi­ko­ła­ja, rot­mi­strza ar­mii ko­ron­nej, męża Do­ro­ty, wo­je­wo­dzian­ki wi­leń­skiej, Krzysz­to­fa i An­drze­ja oraz cór­ki: Annę, Do­ro­tę, Bo­gu­mi­łę, Elż­bie­tę i Bar­ba­rę.
.

DZIAŁALNOŚĆ I FUNKCJE

Od 1530 r peł­nił funk­cję ko­mor­ni­ka przy pod­ko­mo­rzym kra­kow­skim Ja­nie Tę­czyń­skim (brat An­drze­ja). Za­pew­ne dzię­ki po­par­ciu i pro­tek­cji Tę­czyń­skich i bra­tan­ka swej mat­ki, Mi­ko­ła­ja Her­bur­ta Od­now­skie­go wkrót­ce wo­je­wo­dy kra­kow­skie­go, Rej za­czął brać udział w ży­ciu pu­blicz­nym Rze­czy­po­spo­li­tej.

W 1536 r znaj­do­wał się w Kra­ko­wie (ob­ra­do­wał tam sejm). Rok póź­niej sta­wał z pew­no­ścią pod Lwo­wem z po­spo­li­tym ru­sze­niem, by znów udać się do Kra­ko­wa na czas sej­mów ob­ra­du­ją­cych tam w latach 1540 i 1541.

Mikolaj Rej był też aktywnym społecznikiem, angażował się w życie społeczne. W 1548 r przeszedł na luteranizm, potem na kalwinizm i rozpoczął intensywną działalność religijną. Uczestniczył w synodach, zakładał w swoich dobrach zbory i szkoły. Toczył spory teologiczne i majątkowe z Kościołem katolickim.

Był posłem z województwa ruskiego na sejm 1564 r. Wielokrotnie brał udział w sejmach walnych. Często zmieniał miejsca pobytu, zdobywał nowe majętności.

Uzyskał także pozwolenie na lokację dwóch miasteczek – Okszy obecnie Oksa i Rejowca Chełmskie.
.

MIKOŁAJ REJ LITERAT  

Mikołaj Rej wykazał dużo dumy narodowej, kiedy pisał ,,A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają". Dodatkowo wiedzieć trzeba, że Rej tworzył głównie dla szlachty, która nie posługiwała się powszechnie i z łatwością łaciną.  
 Sam Rej daleki był od traktowania siebie jako literata. Wszystkie swoje utwory publikował pod pseudonimem albo bezimiennie. Jednak pisarstwo uważał za odpowiedzialną misję społeczną.

Jego utwory chętnie czytane były przez szlachtę, ponieważ wiele w nich było aluzji do ówczesnych stosunków społecznych, politycznych i obyczajowych, jak w jednym z najbardziej znanych utworów pt. ,,Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem".

W ,,Krótkiej rozprawie..." po raz pierwszy na karty literatury polskiej wprowadzona została tzw. mowa potoczna.
 Mikołaj Rej z pisarstwa utrzymywać się nie mógł. Żył w dostatku z dochodów, które płynęły z odziedziczonych po ojcu majątkach ziemskich. Był ruchliwy, jowialny, dowcipny, otwarty wobec ludzi. Bywał też porywczy, kłótliwy, skąpy, bezwzględny i skłonny do pieniactwa.

Ceniono go powszechnie, również jako pisarza rozmiłowanego w polszczyźnie.

Wpływ na propagowanie języka polskiego miał też protestantyzm Reja, bowiem protestanci dążąc do wzmożenia rozpowszechniania swojego wyznania tłumaczyli biblię na języki narodowe, codzienne modlitwy odmawiali w nich, pragnąc być bardziej atrakcyjni od kleru katolickiego którego nadal obowiązywało posługiwanie się językiem łacińskim
 
Zmarł 8 września 1569 roku w Rejowcu.  
 Miejsce pochówku Mikołaja Reja dotychczas pozostaje nieznane. natomiast zachowane przesłanki źródłowe wskazują na zbór kalwiński w Okszy (od XIX wieku Oksa) jako miejsce pochówku pisarza

10 kwietnia 1920 podczas Zjazdu ewangelików Polaków w Krakowie w kościele św. Marcina została odsłonięta tablica pamiątkowa Mikołaja Reja ufundowana przez rodziny Grosse i Maurizio. Jej autorem był Jan Raszka.
.

TWÓRCZOŚĆ

Zbiory wierszy

Figliki (1574)

Żywot człowieka poczciwego 1567/1568

Żywot Józefa 1545
.

WIERSZE POJEDYNCZE

Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem (1543)

Przestrach na złe sprawy ludzkiego żywota
.

ZWIERZYNIEC (1562) ze zbioru Biernata z Lublina Ezop

,,Z chytrym złe towarzystwo",

,,Co niedźwiedzią skórę szacowali"

,,Podobieństwo pochlebnika, iż mu nie wierz"

,,Jaskółka na nieustawiczność"

,, Miła rzecz swoboda"

,,Chłop, co go do pana nie puszczono
w antologii Klejnoty poezji staropolskiej" (1919)

Myśli o przyszłem życiu (ze „Źwierciadła“)

Niepomierne biesiady (z „Wizerunku“)

O błędach świeckich urzędów (z „Krótkiej rozprawy“)

O szczęściu i nieszczęściu (ze „Źwierciadła“)

Poranek a wieczór“ (z „Wizerunku“)

Spólne narzekanie na porządną niedbałość naszę

Zbroja pewna każdego rycerza krześcijańskiego (ze „Źwierciadła“)

Żale wójta (z „Krótkiej rozprawy“)