IDEOLOGICZNY CHARAKTER REFORM I BRAK REFLEKSJI NAD ICH KONSEKWENCJAMI. BARBARA NOWACKA NA RAZIE ZAWODZI
💎Odpolitycznienie edukacji było jednym z najważniejszych haseł, z którymi minister Barbara Nowacka obejmowała swój resort, obiecując zmianę jakościową w kierowaniu polską szkołą względem stylu zarządzania jej poprzednika. Po prawie 2 latach jej rządów widać, że na pewno odwrócony został ideologiczny wektor polityki ministerstwa.
💎Dowodem na to jest m.in. wprowadzenie edukacji zdrowotnej, edukacji obywatelskiej, obwarowanie edukacji domowej dodatkowymi ograniczeniami, zaadoptowanie europejskiego planu edukacyjnego, ograniczenie lekcji religii, jak też liczne zmiany w podstawach programowych przenoszące akcent z narodowej kultury i historii na wartości ogólnoludzkie i obywatelskie.
💎O ile z konkretnymi posunięciami można się zgadzać bądź nie, to bez wątpienia widać w nich konsekwentny trend ideowy, co nie przydaje prawdziwości twierdzeniom o odpolitycznieniu resortu edukacji. Chaos w warstwie zarządzania nie pozwala również mówić o poprawie jakości, zaś symbolem braku skuteczności i malejącego zaufania społecznego do działań ministerstwa jest fakt wypisania przez rodziców 70% uczniów z edukacji zdrowotnej, będącej sztandarowym projektem resortu edukacji.
💎Od 1 września 2025, w miejsce wychowania do życia w rodzinie wprowadzono edukację zdrowotną. Zajęcia te stały się przedmiotem ogólnopolskiej dyskusji, bowiem w programie nauczania znalazły się treści dotyczące zdrowia seksualnego kontrowersyjne dla sporej części społeczeństwa. Stanowiły one wprawdzie zaledwie ok. 10% całej podstawy programowej do tego przedmiotu, która zawierała w sobie wiele ważnych i potrzebnych zagadnień.
💎Uwzględnienie kwestii zdrowia seksualnego zostało jednak przez wielu rodziców odebrane jako naruszenie ich prawa do wychowania w zgodzie z własnym światopoglądem i w efekcie całkowicie zdominowało debatę na ten temat.
💎Pomijając kwestie merytoryczne przedmiotu, cały proces wprowadzania EZ był podręcznikowym przykładem, jak takiego procesu nie przeprowadzać. Problemów było wiele, a finalnie 1 września dyrektorzy musieli uruchomić nauczanie przedmiotu nie wiedząc ilu uczniów będzie na niego uczęszczać, nie mając w pełni przeszkolonych w przedmiocie nauczycieli, zatwierdzonych przez MEN podręczników, czy nawet gotowych scenariuszy zajęć.
💎Lekcje EZ polecono umieszczać na początku lub końcu planu lekcji, co w wielu szkołach było logistycznie niemożliwe. Natomiast podjęcie warunkowanej kampanią prezydencką decyzji o uczynieniu tych zajęć nieobowiązkowymi, zdyskredytowało cały projekt w oczach większości społeczeństwa i sprawiło, że według danych ministerstwa na EZ uczęszcza 30% uczniów.
💎Dla propagandowego efektu wprowadzenia „polskiej edukacji seksualnej” poświęcono więc realną poprawę wiedzy uczniów na temat zdrowia.
💎Drugim nowym i obowiązkowym przedmiotem wprowadzonym do szkół 1 września była edukacja obywatelska. Niestety również w tym przypadku nie wzięto pod uwagę obiekcji części społeczeństwa takich jak zarzuty o ideologiczny przechył programu, czy choćby niedostateczne przygotowanie nauczycieli, co mogło być motywowane chęcią uzyskania szybkiego sukcesu wizerunkowego.
💎Niestety, chęć pokazania sprawczości może mieć długofalowe konsekwencje dla uczniów, nauczycieli i dyrektorów, gdyż tak wprowadzana EO z dużym prawdopodobieństwem podzieli los HiT-u przy następnej zmianie rządu, co będzie oznaczało chaos i tworzenie kolejnej fali biurokratycznej i merytorycznej pracy.
💎Od roku szkolnego 2025/2026 zmniejszeniu uległa również liczba lekcji religii – aktualnie wynosi ona 1 zamiast 2 godzin w tygodniu. O tym jak, w jakim wymiarze, a nawet czy w ogóle nauczać religii w szkołach warto dyskutować, rozwiązaniem nie jest jednak z całą pewnością mechaniczne obcięcie o połowę jej godzin w szkole. W tym przypadku zabrakło czasu na wsłuchanie się w różne głosy i przeprowadzenie zmian w sposób systemowy.
💎Po raz kolejny zwyciężyła logika politycznego gestu, tym razem wymierzonego w Kościół Katolicki. Wprowadzanie zmian w zbyt szybkim tempie sprawiło, że MEN nie dał katechetom czasu na przekwalifikowanie się, a wielu z nich straciło pracę lub znaczną część swojego pensum.
💎Zmiany dotknęły również przedstawicieli mniejszości wyznaniowych, zaś przeciwko ograniczeniu liczby lekcji religii protestowali nie tylko katolicy, ale też np. prawosławni. Szkoda przy tym, że nie pomyślano o wykorzystaniu „zwolnionej” godziny np. na etykę lub filozofię – wszak na religii młodzież uczyła się nie tylko prawd swojej wiary, ale poznawała też kontekst kulturowy, którego podstawy wykorzystuje się na lekcjach j. polskiego, historii czy edukacji obywatelskiej.
💎Wszystkie powyższe zmiany łączy więc wyraźnie ideologiczny charakter, brak szerszej refleksji nad ich konsekwencjami, a przede wszystkim zbyt pośpieszny sposób ich wprowadzania.
💎To nie koniec reform w zakresie podstawy programowej. 21 listopada 2025 r. Sejm uchwalił nowelizację Prawa oświatowego. Reforma 26. Kompas Jutra to kolejna, tym razem już kompleksowa reforma podstawy programowej, począwszy od przedszkoli, aż po szkoły branżowe II stopnia. Nowela umożliwia etapowe wprowadzanie zmian programowych, finansowych i egzaminacyjnych, których kulminacja przypadnie na rok 2026/2027.
💎Aktualnie trwają konsultacje publiczne nowych programów. Choć diagnoza i chęć systemowych zmian warta jest docenienia, to proponowane rozwiązania budzą sporo wątpliwości.
💎Reforma oparta jest na dokumencie przygotowanym przez Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy pt. Profil absolwenta i absolwentki. Droga do zmian w edukacji, który precyzyjnie określa jakie umiejętności i wiedzę powinien posiąść uczeń po zakończeniu poszczególnych etapów edukacji. Wątpliwości budzi już sam profil absolwenta, czyli stworzenie przez ekspertów „persony”, którą powinien stać się uczeń po zakończonej edukacji.
💎Resort, zamiast skupić się na określeniu jaka ma być szkoła, określa nam jaki człowiek ma z niej wyjść. Wydaje się to być formowaniem ucznia pod określone potrzeby, a nie oferowaniem mu przestrzeni i narzędzi, by mógł rozwijać się w zgodzie ze sobą i na miarę swoich możliwości.
💎Mocno dyskusyjne są także choćby zmiany zaproponowane w podstawie programowej przedszkola. Na krytykę zasługuje przede wszystkim uwzględnienie korzystania z nowych technologii oraz ograniczenie obowiązkowego czasu na świeżym powietrzu.
💎Reforma na tym etapie wygląda niejednoznacznie. Warto przyglądać się więc kolejnym decyzjom ministerstwa oraz wsłuchiwać się w opinie ekspertów, które MEN miejmy nadzieję weźmie pod uwagę.
💎19 grudnia prezydent Nawrocki zawetował nowelizację Prawa oświatowego, która wprowadza ramy ustawowe dla reformy Reforma 26. Kompas Jutra. MEN utrzymuje, że weto nie wpłynie na wprowadzanie zmian w podstawach programowych, które odbywają się w drodze rozporządzeń.
💎Na warsztat resortu trafiła także edukacja domowa. Od 1 stycznia wejdzie w życie radykalne obniżenie subwencji oświatowej dla szkół przyjmujących uczniów w trybie edukacji domowej. Pełna subwencja (na poziomie 0,8) przysługiwać będzie tylko do liczby 96 uczniów, a nie jak dotąd – 200. Każdy uczeń ponad limit będzie objęty subwencją na poziomie 0,4 lub 0,2 przelicznika.
💎Taka zmiana uderza nie tylko w szkoły, ale także rodziny uczące dzieci w domach. Pozostaje pytanie, czy nie jest to łamanie prawa do wychowywania przez rodziców dzieci według wybranych przez siebie metod. Głównym problemem dla publicznego systemu edukacji jest odpływ dzieci do szkół prywatnych, nie zaś niszowa grupa rodziców-zapaleńców. Uderzenie w nich to kolejny pokaz siły wobec słabych, odwracający uwagę od prawdziwych wyzwań.
💎W 2025 ministerstwo wprowadziło tzw. dużą nowelizację Karty Nauczyciela, obejmującą m.in.: zwiększenie nagrody jubileuszowej za 40 lat pracy i wprowadzenie nagrody za 45 lat pracy, podniesienie wysokości odpraw emerytalnych i rentowych, przyspieszenie możliwości otrzymania umowy na czas nieokreślony, ujednolicenie pensum nauczycieli przedmiotów zawodowych, likwidacja „godzin czarnkowych” czy wreszcie uregulowanie zasad wynagradzania za godziny ponadwymiarowe i zastępstwa.
💎To ostatnie było zresztą powodem protestów i dużego oburzenia nauczycieli, jako że w oryginalnym kształcie nowelizacja nie przewidywała zapłaty za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe, nawet jeśli stało się to bez winy nauczyciela. Dopiero interwencja premiera sprawiła, że w myśl nowego projektu, od 1 stycznia 2026 r. nauczyciele będą otrzymywać zapłatę za gotowość do pracy z wyrównaniem od 1 września 2025 r.
💎Choć zmiany te zostały co do zasady przyjęte przez nauczycieli z zadowoleniem, to z całą pewnością nie odpowiadają one na główne problemy tej profesji, wśród których sami nauczyciele wymieniają przede wszystkim niskie zarobki (mimo wysokiej podwyżki w 2024 pensje w oświacie wciąż są daleko od średniej krajowej), wysoką średnią wieku w zawodzie, nieustający chaos i pośpiech we wprowadzaniu zmian i nowych przepisów, a także zmniejszanie autonomii w nauczaniu i odbieranie narzędzi pracy poprzez kolejne nakazy i zakazy – jak choćby szeroko krytykowany zakaz oceniania zadań domowych.
💎Patrząc na niektóre z opisanych wyżej zmian w KN wydaje się, że ministerstwo chce rozwiązać problem braków kadrowych głównie poprzez opóźnianie odejścia nauczycieli na emeryturę, być może licząc, że tym sposobem uda się doczekać nadejścia roczników niżu demograficznego.
💎Na pochwałę zasługuje korzystanie przez MEN znacznie częściej niż przez inne resorty z narzędzia, jakim są konsultacje społeczne oraz zapraszanie do prac nad zmianami w obszarze swojej polityki ekspertów. Należy odnotować, że pod ich wpływem MEN kilkukrotnie zmienił lub wycofał się z części swoich projektów, np. z fatalnego pomysłu, by w przedszkolach mogły pracować osoby bez uprawnień.
💎Niestety to co w teorii wygląda świetnie, w praktyce dość mocno kuleje, co było widać chociażby w przypadku wprowadzanych w pośpiechu EO i EZ. Coraz częściej dochodzą też głosy o nieprawidłowościach w procesie konsultacji, czy dość swobodnym podejściu do wypracowanych przez ekspertów rekomendacji.
💎Głośnym echem odbił się konflikt z ekspertami przygotowującymi podstawę programową z geografii, nieprawidłowości zgłaszali eksperci zespołu ds. ramowego planu nauczania, a nieporozumienia w relacjach z ministerstwem skłoniły prof. Zbigniewa Marciniaka do rezygnacji z funkcji przewodniczącego Rady ds. monitorowania wdrażania reformy oświaty im. KEN.