Od wielu tygodni w tym cyklu próbuję opisać nie tyle politykę, ile sposób, w jaki o niej rozmawiamy. Wielu Czytelników pyta mnie: „No dobrze, ale co z tego wynika? Gdzie jest rozwiązanie?” Im dłużej się nad tym zastanawiam, tym bardziej dochodzę do wniosku, że odpowiedź jest znacznie mniej wygodna, niż chciałbym napisać. Politycy się nie zmienią, dopóki nie zmienią się wyborcy. To zdanie może zabrzmieć prowokacyjnie. Przecież od lat słyszymy, że to politycy są źródłem całego zła. Kłamią. Obiecują. Skłócają ludzi. Nie dotrzymują słowa. Dbają o własne interesy. Traktują państwo jak łup wyborczy. To wszystko prawda. Tylko że rzadko zadajemy sobie drugie pytanie.
Dlaczego im się to opłaca?
Przecież polityk nie działa w próżni. Jest produktem systemu, który sam doskonale rozumie. Wie, co zwiększa poparcie, a co je zmniejsza. Wie, czego oczekują jego wyborcy i czego oni gotowi są mu wybaczyć. I właśnie tutaj zaczyna się problem. Od dawna mam wrażenie, że przestaliśmy wybierać polityków. Zaczęliśmy wybierać drużyny. Coraz częściej nie głosujemy na program, kompetencje czy charakter. Głosujemy przeciwko tamtym. Potem bronimy swoich bez względu na wszystko. Jeżeli „nasz” polityk popełni błąd - szukamy usprawiedliwienia. Jeżeli dokładnie to samo zrobi przeciwnik - żądamy dymisji. Jeżeli „nasz” zmieni zdanie - mówimy, że dostosował się do sytuacji. Jeżeli zrobi to przeciwnik - nazywamy go hipokrytą.
To już nie jest polityka. To jest kibicowanie.
Najbardziej niepokoi mnie jednak coś innego. Coraz częściej mam wrażenie, że największym grzechem polityka nie jest zła decyzja. Największym grzechem staje się krytyka własnego środowiska. Wystarczy zwrócić uwagę na ewidentny błąd „swoich”, a natychmiast pojawia się pytanie: „Czyli jesteś za tamtymi?” Nie. Można uważać Donalda Tuska za fatalnego premiera i jednocześnie krytykować błędy PiS. Można popierać Nawrockiego i nie zgadzać się z każdą decyzją Kaczyńskiego. Można być konserwatystą i nie akceptować języka części prawicy. Można być liberałem i nie zgadzać się z każdym pomysłem Platformy. Tylko że dziś coraz mniej osób dopuszcza taką możliwość. Polityka została sprowadzona do prostego wyboru. Albo jesteś z nami, albo przeciwko nam. Nie ma nic pomiędzy.
To właśnie dlatego politycy przestali bać się własnych wyborców.
Wiedzą bowiem, że najwierniejszy elektorat wybaczy wszystko. Wystarczy wskazać większego wroga. Wystarczy powiedzieć: „Jeżeli nie my, to oni.” I znowu działa.
Przez ostatnie miesiące prowadziłem dziesiątki dyskusji pod swoimi tekstami. Coraz częściej zauważałem ten sam mechanizm. Piszę o strategii. Odpowiedź brzmi: Tusk. Piszę o komunikacji. Odpowiedź: TVN. Piszę o błędach prawicy. Odpowiedź: a Platforma? Piszę o rozwiązaniach. Odpowiedź: Niemcy. Nie dlatego, że te tematy są nieważne. Dlatego, że bardzo często służą jako ucieczka od odpowiedzi na pytanie, które właśnie padło. W ten sposób można rozmawiać bez końca, ale niczego się nie zmieni. Politycy doskonale to rozumieją dlatego coraz mniej proponują a coraz częściej mobilizują. Nie mówią: „Zrobimy lepszą szkołę.” Mówią: „Tamci zniszczą szkołę.” Nie mówią: „Naprawimy ochronę zdrowia.” Mówią: „Tamci ją zlikwidują.” Nie mówią: „Oto nasz plan.” Mówią: „Bójcie się przeciwnika.” I to działa, bo my również zaczęliśmy oczekiwać emocji zamiast rozwiązań. Nie nagradzamy tych, którzy przyznają się do błędów. Nagradzamy tych, którzy najgłośniej krzyczą. Nie szanujemy polityka, który potrafi powiedzieć: „Tu popełniliśmy błąd.” Znacznie chętniej oklaskujemy tego, który odpowie: „A tamci byli gorsi.”
Czy naprawdę dziwi nas więc, że politycy właśnie tak się zachowują?
Przecież robią dokładnie to, za co otrzymują nasze głosy. Nie twierdzę, że wszyscy wyborcy są tacy sami. Na szczęście nie. Wielu ludzi naprawdę szuka argumentów, chce rozmawiać i potrafi zmienić zdanie, ale odnoszę wrażenie, że są coraz cichsi. Coraz trudniej przebić się przez polityczny hałas a przecież demokracja nie polega na tym, żeby bezkrytycznie kochać swoich. Demokracja polega na tym, żeby wymagać od swoich więcej niż od przeciwników, bo tylko wtedy polityk zaczyna bać się wyborcy. Nie wtedy, gdy wyborca klaszcze, tylko wtedy, gdy mówi: „Tego nie akceptuję.”
Marzy mi się polityka, w której największym kapitałem nie będzie lojalność wobec partii, lecz wiarygodność. W której polityk bardziej będzie bał się zawieść własnych wyborców niż zaatakować przeciwnika, ale to się nie stanie samo. Nie zmieni tego żadna ustawa. Nie zmieni tego żadna telewizja. Nie zmieni tego nawet najlepszy lider.
To mogą zmienić tylko wyborcy.
Dopiero wtedy, gdy zaczniemy nagradzać odpowiedzialność zamiast plemiennej lojalności. Gdy zaczniemy wymagać od swoich więcej niż od obcych. Gdy przestaniemy traktować krytykę jako zdradę. Gdy nauczymy się oddzielać człowieka od jego argumentów. Prawda jest brutalna. Politycy są znacznie bardziej podobni do swoich wyborców, niż chcielibyśmy przyznać.
Są naszym odbiciem.
Jeżeli więc od lat narzekamy, że politycy stają się coraz gorsi, warto zadać sobie jedno, znacznie trudniejsze pytanie. Czy przypadkiem nie nagradzamy właśnie tych zachowań, które później tak chętnie potępiamy?
Politycy naprawdę się zmienią, ale dopiero wtedy, gdy zaczną bać się nie przeciwników tylko własnych wyborców.
Postawiłeś tezę. Zbadajmy na jakiej podstawie. Sam napisałeś, że na podstawie statystyk i jasno to wyraziłeś: "Przez ostatnie miesiące prowadziłem dziesiątki dyskusji pod swoimi tekstami.". Proponuję dokładniej sprawdzić bazę, na której się opierasz. Z kim toczyłeś te dyskusje? Też z dziesiątkami osób, czy z kilkoma? To były różnorodne osoby, czy ciągle te same? Wymień, proszę, te osoby, z którymi dyskusje doprowadziły cię do tych wniosków. Wtedy będzie można ocenić, na ile to jest statystycznie istotne.
Moim zdaniem to nie są żadne statystyki, tylko twoje anegdoty. Jak ta grupa kilku osób na tym portalu ma niby reprezentować wyborców w Polsce? Bez wskazania liczby ludzi, metody i danych o nich to nie jest analiza, tylko publicystyczne wrażenie uogólnione do teorii o wyborcach. To jest elementarny błąd rozumowania.
Przecież ja nigdzie nie twierdzę, że przeprowadziłem badanie socjologiczne ani nie publikuję pracy naukowej Panie Grzegorzu. To jest felieton publicystyczny oparty na wielomiesięcznych obserwacjach prowadzonych podczas dyskusji pod własnymi tekstami. Publicystyka od zawsze polega na wyciąganiu wniosków z obserwacji rzeczywistości, a nie na budowaniu modeli statystycznych z próbą reprezentatywną. Gdyby przyjąć Pana kryterium, należałoby uznać, że felietonista nie może napisać praktycznie niczego, dopóki nie zleci badań opinii publicznej.
Co więcej, moje obserwacje nie ograniczają się wyłącznie do Naszych Blogów. Dokładnie te same mechanizmy widzę na Facebooku, X, YouTube i pod materiałami prasowymi: natychmiastowe przechodzenie na "a tamci są gorsi", niechęć do krytyki własnego obozu, utożsamianie każdej uwagi z poparciem dla przeciwnika czy odchodzenie od meritum na rzecz personalnych sporów. Nasze Blogi są jedynie miejscem, gdzie mogłem te mechanizmy obserwować najdokładniej, bo tu od miesięcy prowadzę regularne dyskusje.
Nie twierdzę też, że każdy wyborca zachowuje się w ten sposób. Piszę o zjawisku, które - moim zdaniem - jest na tyle częste, że zaczyna wpływać na kulturę debaty i w konsekwencji na zachowania polityków. To jest teza publicystyczna, z którą można się zgodzić albo polemizować, ale nie udaję, że przedstawiam raport GUS czy wyniki CBOS.
Najciekawsze jest jednak coś innego. Zamiast odnieść się do głównego pytania wpisu - dlaczego politycy przestali liczyć się z własnymi wyborcami - kolejny raz rozmawiamy o metodologii felietonu. A to samo w sobie bardzo dobrze pokazuje mechanizm, o którym od miesięcy piszę.
Metodologia jest kluczowa. Proszę wymienić te osoby, z którymi dyskusje doprowadziły cię do uznania, że opisane zjawisko jest masowe i można to uogólnić na większość Polaków, czy pisowców. O jakiej konkretnie grupie Polaków napisałeś i na podstawie rozmów z jakimi konkretnie osobami? Z rozmów z iloma osobami wyciągnąłeś swoje wnioski? Póki nie odpowiesz na te pytania, nie będzie można uznać twojego opisu elektoratu za wiarygodny. Bo ja ci mogę odpisać: a z moim rozmów wynika coś przeciwnego. I co wtedy? Na jakiej podstawie mamy uznać, że twoje rozmowy są w jakikolwiek sposób reprezentatywne?
Mam wrażenie, że znowu rozmawiamy o dwóch różnych rzeczach Panie Grzegorzu. Ja nie napisałem artykułu naukowego ani raportu socjologicznego. Napisałem felieton publicystyczny oparty na wieloletnich obserwacjach i dziesiątkach dyskusji prowadzonych nie tylko na Naszych Blogach, ale również w innych miejscach. Gdybym twierdził, że „74% wyborców zachowuje się w określony sposób”, wtedy rzeczywiście powinienem przedstawić metodologię, próbę badawczą i analizę statystyczną. Felieton jednak rządzi się innymi prawami. Tak samo jak Pan pisze, że „NB to ściek”, „większość Polaków to spike'i” albo że „dominują tu głupki i chamy”. To również są publicystyczne oceny, a nie wyniki badań socjologicznych.
Poza tym mam wrażenie, że znowu odchodzimy od głównego problemu. Istotą mojego wpisu nie było policzenie, ilu dokładnie wyborców zachowuje się w określony sposób, tylko zwrócenie uwagi na pewien mechanizm. Zamiast zastanawiać się, czy ten mechanizm rzeczywiście istnieje i jakie ma konsekwencje dla jakości polityki, od kilku komentarzy rozmawiamy wyłącznie o metodologii wpisu. To dokładnie potwierdza tezę mojego cyklu „Grochem o ścianę”. Zamiast dyskutować o sednie problemu, bardzo łatwo zaczynamy dyskutować o wszystkim wokół, tylko nie o meritum.
Dziękuję za ten komentarz Panie Zbyszku. To jedna z tych wypowiedzi, które nie tylko polemizują z tekstem, ale go rozwijają. Szczególnie cenne wydaje mi się przypomnienie słów kard. Hlonda. Uderzyło mnie, jak bardzo pasują do współczesności, mimo że zostały napisane blisko sto lat temu. Chyba rzeczywiście wiele naszych problemów ma znacznie głębsze korzenie, niż tylko bieżące spory polityczne. To temat, do którego z pewnością jeszcze wrócę w kolejnych tekstach z cyklu „Grochem o ścianę”. Dziękuję za inspirację.
Tym razem jestem pod wrażeniem Spike i naprawdę dziękuję za ten komentarz, bo po raz pierwszy od dłuższego czasu rozmawiamy przede wszystkim o treści wpisu, a nie o sobie nawzajem. Zgadzam się w kilku ważnych punktach. Nienawiść rzeczywiście nie jest wynalazkiem XXI wieku. Towarzyszy polityce właściwie od początku historii. Również media mają dziś ogromny wpływ na emocje społeczne i trudno zaprzeczyć, że potrafią zarówno informować, jak i skutecznie sterować nastrojami. Podobnie zgadzam się, że politycy powinni ponosić znacznie większą odpowiedzialność za swoje decyzje, a stanowiska wymagające fachowej wiedzy powinny częściej trafiać do specjalistów niż do ludzi z partyjnego klucza.
Inaczej natomiast patrzę na samą demokrację. Nie uważam, że jest źródłem problemu. Problemem jest raczej to, że wyborcy zbyt rzadko rozliczają własnych polityków. Gdy elektorat wybacza wszystko swoim, a każdą krytykę traktuje jak zdradę, polityk bardzo szybko dochodzi do wniosku, że bardziej opłaca się mobilizować emocje niż naprawiać błędy.
Napisałeś, że chciałbyś poznać polityków, którzy zmienili się pod wpływem własnych wyborców. Moim zdaniem takich przykładów było sporo, także w Polsce. Partie wielokrotnie wycofywały się z niepopularnych pomysłów, zmieniały liderów czy korygowały decyzje właśnie dlatego, że zaczynały tracić poparcie własnego elektoratu. Politycy potrafią słuchać, ale najczęściej dopiero wtedy, gdy odczują realne konsekwencje. I właśnie o to chodziło w moim wpisie. Nie o to, że politycy nagle staną się lepsi z własnej woli, ale że będą musieli się zmienić wtedy, gdy wyborcy zaczną wymagać więcej od swoich niż od przeciwników.