Nie wiem, czy zdajemy sobie sprawę, jak niebezpieczna sytuacja wytworzyła się dzisiaj w Polsce. Mam wrażenie, że większość społeczeństwa obserwuje kolejne polityczne awantury, spory o Trybunał Konstytucyjny, sędziów, prokuraturę i prezydenta, traktując to jako następną odsłonę zwykłej wojny partyjnej. Tymczasem być może jesteśmy świadkami czegoś znacznie poważniejszego. Konfliktu, z którego żadna ze stron nie widzi już bezpiecznego wyjścia.
Ostatnie oświadczenie Jarosława Kaczyńskiego w sprawie resetu Trybunału Konstytucyjnego powinno skłonić do poważnej refleksji. Prezes PiS dopuścił możliwość resetu, ale postawił warunek: nie może być bezkarności dla tych, którzy dopuścili się łamania prawa, a rozwiązanie kryzysu powinno być połączone ze zmianą rządu na prezydencki rząd techniczny i przeprowadzeniem uczciwych wyborów.
I tu dochodzimy do sedna problemu.
Czy można odbudować państwo prawa, nie rozliczając tych, którzy, jeśli zostanie im to udowodnione, świadomie łamali prawo?
Moim zdaniem nie można po prostu zamknąć oczu, ogłosić resetu i udawać, że nic się nie wydarzyło. Jeżeli osoby sprawujące władzę przekroczyły prawo, powinny ponieść odpowiedzialność. Nie dlatego, że są z KO, PSL czy jakiejkolwiek innej partii. Dlatego, że w demokratycznym państwie nikt nie może stać ponad prawem. Ale uwaga - odpowiedzialność musi wynikać z dowodów, niezależnego postępowania i wyroku, a nie z politycznego zapotrzebowania na ukaranie przeciwnika. Jeżeli dzisiaj zaakceptujemy zasadę, że można bez konsekwencji naruszać konstytucyjne reguły, a następnie wszystko przykryć politycznym porozumieniem, to jaki sygnał wysyłamy następnym rządzącym? Że warto przejąć instytucje, obsadzić je swoimi ludźmi, a potem wystarczy przetrwać do kolejnego resetu? To byłby bardzo niebezpieczny precedens.
Z drugiej strony pojawia się pytanie, które moim zdaniem jest jeszcze bardziej niepokojące. Co, jeśli obecna koalicja uzna, że nie może sobie pozwolić na żaden odwrót? Spójrzmy na sytuację z perspektywy polityków rządzących. Jeżeli istnieją działania, które przyszły niezależny wymiar sprawiedliwości mógłby zakwalifikować jako przestępstwa lub naruszenia konstytucji, ich autorzy mogą w przyszłości stanąć przed poważnymi konsekwencjami. Nie przesądzam, kto jest winny. Od tego są sądy, ale politycy doskonale wiedzą, że zmiana władzy oznacza również zmianę ludzi odpowiedzialnych za kontrolowanie instytucji państwa.
I właśnie tutaj pojawia się groźna hipoteza - czy część rządzących może uważać, że cofnięcie się oznaczałoby utratę kontroli nad instytucjami, a w dalszej perspektywie także ryzyko odpowiedzialności karnej? Jeżeli tak, to logika politycznego działania może stać się wyjątkowo niebezpieczna. Zamiast szukać wyjścia z kryzysu, można uznać, że trzeba iść dalej, umacniać kontrolę nad kolejnymi instytucjami i nie dopuścić do sytuacji, w której przeciwnik odzyska możliwość rozliczenia poprzedników.
Czy właśnie z takim mechanizmem mamy do czynienia? Nie wiem, ale obserwując konflikt wokół Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, prokuratury i prezydenta, nie uważam tego pytania za pozbawione podstaw. Spór o Trybunał nie jest już wyłącznie sporem o to, kto ma w nim zasiadać. Prokuratura kieruje wnioski o uchylenie immunitetów sędziom TK, a strony konfliktu wzajemnie kwestionują swoje działania i umocowanie. Sąd Najwyższy, który powinien być jednym z filarów stabilności państwa, również znalazł się w samym środku tego sporu. Zwykły obywatel coraz częściej nie wie już, któremu organowi ma ufać i czy rozstrzygnięcie wydane dzisiaj nie zostanie zakwestionowane jutro. A przecież państwo nie może funkcjonować na zasadzie: mój Trybunał, mój Sąd Najwyższy, moja prokuratura i moje prawo.
Najbardziej niepokojące jest jednak to, że w tym sporze instytucje państwa zaczynają być postrzegane jako narzędzia politycznej przewagi. Jeżeli jedna strona uzna, że musi utrzymać kontrolę nad aparatem państwa, aby zabezpieczyć się przed rozliczeniem, a druga uzna, że musi odzyskać władzę, aby te rozliczenia przeprowadzić, to kompromis staje się coraz trudniejszy. W takiej sytuacji nawet wybory mogą nie zakończyć konfliktu. Mogą jedynie zmienić jego uczestników. Zwycięzca będzie chciał rozliczać poprzedników, przegrany będzie się obawiał konsekwencji, a instytucje państwa ponownie staną się polem walki. I tak w kółko.
Nie wolno przy tym zapominać o granicach prawa. Partii politycznej nie można zdelegalizować tylko dlatego, że rządzący uznają ją za zagrożenie. Konstytucja przewiduje szczególną procedurę badania zgodności celów lub działalności partii z ustawą zasadniczą. Podobnie prezydenta nie można po prostu usunąć z urzędu na podstawie decyzji rządu. Konstytucja określa w tej sprawie odrębny tryb i wymaga większości dwóch trzecich Zgromadzenia Narodowego. To nie są drobiazgi. To właśnie te zabezpieczenia mają chronić nas przed polityczną samowolą. Ale czy te zabezpieczenia będą skuteczne, jeśli uczestnicy konfliktu przestaną uznawać wzajemnie swoje kompetencje i rozstrzygnięcia?
To jest pytanie, którego nie powinniśmy lekceważyć.
Nie jestem zwolennikiem zemsty politycznej. Nie chcę państwa, w którym po każdych wyborach nowa większość urządza polowanie na poprzedników. Chcę natomiast państwa, w którym każdy, kto złamał prawo, ponosi odpowiedzialność, a każdy, kto sprawuje władzę, wie, że nie jest jej właścicielem. Reset bez odpowiedzialności może oznaczać zachętę do powtarzania tych samych praktyk, ale rozliczenia prowadzone bez niezależnych sądów, według politycznego klucza, mogą stać się początkiem kolejnej odsłony tego samego kryzysu. Dlatego potrzebujemy jednocześnie dwóch rzeczy: przywrócenia normalnego działania instytucji i uczciwego rozliczenia konkretnych czynów. I tu dochodzimy do najważniejszego.
Polska nie może być zakładnikiem polityków, którzy bardziej niż o państwo obawiają się utraty władzy.
Jeżeli obecna większość uważa, że nie ma niczego do ukrycia, powinna zgodzić się na rozwiązania gwarantujące niezależne instytucje, uczciwe wybory i jednakowe zasady odpowiedzialności dla wszystkich. Jeżeli opozycja domaga się rozliczeń, musi zagwarantować, że nie będą one polityczną zemstą a prezydent powinien być gwarantem przestrzegania konstytucyjnych reguł, a nie kolejnym uczestnikiem partyjnej wojny. Dzisiaj stawką nie jest już tylko to, kto będzie rządził Polską po następnych wyborach.
Stawką jest to, czy po następnych wyborach Polska nadal będzie państwem, w którym prawo stoi ponad władzą, czy też władza będzie decydować, które prawo obowiązuje i kogo wolno z niego rozliczyć. Jeśli społeczeństwo obudzi się dopiero wtedy, gdy okaże się, że nie ma już komu zaufać, może być zwyczajnie za późno.
I dlatego chciałbym zapytać czytelników:
Czy jesteśmy jeszcze w stanie zatrzymać ten konflikt, czy też obie strony zaszły już tak daleko, że żadna nie może się cofnąć bez politycznych konsekwencji?
Jeśli tak jest, to nie mamy już do czynienia ze zwykłym sporem partyjnym. Mamy problem z bezpieczeństwem całego państwa.
Co wobec tego zrobić z gensekami z PiS którzy sprowadzili TK do roli służebnej wobec siebie?
To co zrobił Tusk to było zaprawdę godne pochwały.
@Mkj1...Pan chyba nie wziął pod uwagę,że pozbawilśmy się demokracji ,a więc ryzyko politycznych konsekwencji jest na poziomie alarmowym. Cóż z tego,że niedorzecznik Szłapka uspokoi nas frazesem ,że ,,państwo zdało egzamin'' ,albo że państwo dysponuje tak dużym dywanem,który wszystkie afery przykryje. Jeśli są afery i przekręty to nie wystarczy gruba kreska,a proszę spojrzeć ile ich jest. Czy szaleństwo drwala bo nie wierzę w jego prawnicze wykształcenie już takie spustoszenie spowodowało w sądownictwie,że jego pracownicy w tym pani uzurpatorka gotowi są przysięgać,że ręka prezydenta jest ozdobiona czerwonymi paznokciami? Czy TSUE też to uzna?A pan nazwie to emocjami?