PROF. KAZIMIERZ BARTEL OSTATNIA OFIARA ZBRODNI NA PROFESORACH LWOWSKICH
Zginął zamordowany przez Niemców 26 lipca 1941 r. Spośród 20 polskich premierów okresu międzywojennego był jedynym, który został zamordowany podczas II wojny światowej. Śmierć prof. Kazimierza Bartla łączy się ze zbrodnią popełnioną na początku lipca 1941 r. na grupie profesorów lwowskich uczelni.
Niemcy aresztowali prof. Bartla 2 lipca 1941 r., czyli już 2 dni po wkroczeniu do Lwowa. Mógł zdradzić Polskę za cenę własnego bezpieczeństwa i wolności. Postąpił jednak inaczej. Za ten akt męstwa musiał zapłacić najwyższą cenę.
Po zajęciu Lwowa przez Niemców został aresztowany przez Gestapo, a po 3 tygodniach rozstrzelany na osobisty rozkaz Heinricha Himmlera.
Kazimierz Bartel polski matematyk i polityk, profesor i rektor Politechniki Lwowskiej, senator i poseł na Sejm, w 1919–1920 r kierownik Ministerstwa Kolei Żelaznych, wicepremier oraz minister wyznań i oświecenia publicznego w pierwszym rządzie Józefa Piłsudskiego, podpułkownik saperów Wojska Polskiego, wolnomularz.
Jako matematyk zajmował się głównie geometrią wykreślną; prezes Polskiego Towarzystwa Matematycznego w latach 1930–1932. 5 krotnie obejmował stanowisko szefa rządu II RP łącznie pełniąc ten urząd przez około 1.5 roku.
.
MŁODOŚĆ, WYKSZTAŁCENIE i KARIERA NAUKOWA
Urodził się 3 marca 1882 we Lwowie. Był synem Michała Bartla i Amalii z domu Hadaczek. Ukończył szkołę ludową w Stryju. Uczył się też tam w gimnazjum, lecz przez słabe postępy w nauce, został wysłany przez swego ojca na praktyki ślusarskie, a po nich do szkoły wydziałowej.
Był też uczniem Cesarsko-Królewskiej (Państwowej) Szkoły Przemysłowej we Lwowie, którą ukończył zdaniem matury w 1898 r. Po jej uzyskaniu rozpoczął studia na Szkole Politechnicznej we Lwowie od 1919 r. Politechnika Lwowska studiując mechanikę. Zakończył je z wyróżnieniem w 1907.
W 1909 uzyskał tytuł doktora nauk technicznych jako jeden z pierwszych z tym tytułem w Austrii. Studiował także matematykę i filozofię na Uniwersytecie Franciszkańskim we Lwowie oraz na Uniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium.
Podjął pracę na Politechnice Lwowskiej jako asystent w Katedrze Geometrii Wykreślnej. W 1913 uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego i jednocześnie został kierownikiem Katedry Geometrii Wykreślnej Szkoły Politechnicznej, a w 1914 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego geometrii wykreślnej Politechniki Lwowskiej.
.
I WOJNA ŚWIATOWA
Podczas I wojny światowej został wcielony do armii austro-węgierskiej w stopniu porucznika. Zajmował się głównie przygotowywaniem dróg kolejowych niezbędnych dla przemieszania się pociągów z wojskiem i zaopatrzeniem.
Po wyparciu Rosjan i wznowieniu działalności Szkoły Politechnicznej, odszedł z wojska i powrócił do Lwowa na początku 1918 r.
.
II RZECZPOSPOLITA
W 1919 r. jako ochotnik wziął udział w walkach polsko-ukraińskich jako dowódca I Batalionu Kolejowego i komendant obrony lwowskiego Dworca Głównego. Od maja 1919 był w stopniu kapitana, kierownikiem lwowskiego oddziału Kierownictwa Budowy Pociągów Pancernych.
20 maja 1919 został formalnie przyjęty do Wojska Polskiego w stopniu majora, z zaliczeniem do I rezerwy armii, z jednoczesnym powołaniem do służby czynnej na czas wojny aż do demobilizacji. Przez jakiś czas był szefem Kolejnictwa Polowego. Później został zwolniony do cywila.
Sukcesy na tym polu spowodowały, że po zakończeniu walk i odblokowaniu miasta został powołany przez premiera Leopolda Skulskiego na stanowisko ministra kolei żelaznych. Pełnił tę funkcję także w gabinetach Wincentego Witosa i Władysława Grabskiego.
Po zakończeniu wojny z bolszewikami został zweryfikowany w stopniu podpułkownika pospolitego ruszenia ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 w korpusie oficerów rezerwowych kolejowych. W 1923 posiadał przydział mobilizacyjny do 3 Pułku Kolejowego w Poznaniu.
Prof. Bartel jako minister zasiadał w Radzie Obrony Państwa, doprowadził do normalizacji sytuacji na kolei, głównie pod kątem protestów. Jednak fala strajków w 1920 r. spowodowała, że podał się do dymisji, lecz nie została ona przyjęta.
Podczas jego nieobecności podczas urlopu, rząd przyjął niekorzystne decyzje o taryfie kolejowej. Bartel ponownie złożył rezygnację z funkcji szefa resoru, która została przyjęta.
W 1922 r. został wybrany do Sejmu i posłował nieprzerwanie do 1929. Początkowo był członkiem partii PSL „Wyzwolenie”, ale nie był zadowolony z radykalizacji tego ugrupowania. W marcu 1925 na zjeździe zadecydowano o przyjęciu postulatu przeprowadzenia reformy rolnej bez odszkodowania.
Prof. Bartel odszedł z tej partii i w kwietniu 1925, z Marianem Zyndramem-Kościałkowskim i Bolesławem Wysłouchem, założył poselski Klub Pracy. Organizacja ta szybko znalazła się pod wpływem piłsudczyków.
Tuż przed zamachem majowym Bartel otrzymał od Józefa Piłsudskiego polecenie przygotowania się do objęcia funkcji premiera po przewidywanym przez marszałka upadku rządów parlamentarnych.
16 maja 1926 premier Bartel wygłosił oświadczenie, w którym zawarł podstawowe założenia swej polityki. Stwierdził, że gabinet przejął władzę zgodnie z prawem, nie naruszając konstytucyjnego porządku. Wezwał także do zachowania spokoju, ciężkiej pracy i poświęcenia na rzecz ojczyzny.
Jednocześnie obiecał usunięcie ze stanowisk państwowych i życia politycznego ludzi niekompetentnych i skorumpowanych. Za wzór moralny Bartel obrał sobie osobę Józefa Piłsudskiego, który miał udzielać premierowi wskazówek co do kierunku prowadzonej polityki.
Gdy Piłsudski odmówił przyjęcia wyboru na urząd prezydenta, to Bartel mu podsunął kandydaturę Ignacego Mościckiego na stanowisko głowy państwa, który również był profesorem Politechniki Lwowskiej.
4 czerwca 1926 Mościcki został wybrany na prezydenta Polski, wobec czego Bartel podał się do dymisji, wraz z całym gabinetem. Nowa głowa państwa ponownie desygnowała go na premiera.
W 1929 r. Kazimierz Bartel zrezygnował z mandatu poselskiego i powrócił do kariery naukowej na Politechnice Lwowskiej. W tym samym roku został wybrany na rektora uczelni. Przyznano mu także tytuł doktora honoris causa oraz członkostwo w Polskiej Akademii Umiejętności.
W latach 1930–1932 był również prezesem Polskiego Towarzystwa Matematycznego. W tym czasie opublikował swoje najważniejsze dzieła, m.in. serię wykładów na temat perspektywy w malarstwie europejskim. Była to pierwsza taka publikacja w świecie.
W czasie działalności w latach 30stych we Lwowie Bartel dał się poznać jako zdecydowany przeciwnik działań o charakterze antysemickim. W maju 1938 r. powrócił jednak do polityki – wszedł, z mianowania prezydenta RP, do Senatu, w miejsce zmarłego senatora Emila Bobrowskiego.
.
II WOJNA ŚWIATOWA OKOLICZNOŚCI ŚMIERCI PROF. BARTLA
We wrześniu 1939 r. w czasie obrony Lwowa przed natarciem wojsk niemieckich, Kazimierz Bartel stanął na czele Komitetu Obywatelskiego. Po zajęciu Lwowa przez ZSRS pozwolono mu na kontynuowanie wykładów na politechnice. Pod rządami sowieckimi nadal kierował Katedrą Geometrii Wykreślnej.
30 czerwca 1941 r. Lwów został zajęty przez Niemców. Po wkroczeniu wojsk niemieckich Prof. Kazimierz Bartel został aresztowany 2 lipca. Początkowo przewieziono go do więzienia Gestapo przy ulicy Pełczyńskiej. Tam nie był przesłuchiwany, o nic go nie oskarżono, traktowano poprawnie. Mógł otrzymywać i wysyłać listy do żony.
21 lipca sytuacja się zmieniła. Były premier został przeniesiony do więzienia przy ulicy Łąckiego, gdzie zaczęto traktować go bardzo brutalnie.
,,Wyzywano go od pachołków żydokomuny i kiedyś gestapowiec kazał Bartlowi czyścić buty Ukraińcowi z Hilfsgestapo, ,,by polski profesor i minister czyścił buty parobkowi ukraińskiemu od koni"
Bartel był załamany psychicznie i nie mógł zrozumieć istoty całej tragedii” pisał Zygmunt Albert w książce ,,Kaźń profesorów lwowskich – lipiec 1941".
Po paru dniach Niemcy zaproponowali Bartlowi utworzenie marionetkowego rządu okupowanej Polski. Spotkali się jednak ze zdecydowaną odmową. Wtedy Himmler osobiście wydał rozkaz rozstrzelania profesora. Egzekucji dokonano 26 lipca 1941 o świcie, najprawdopodobniej na Piaskach Janowskich lub Wzgórzach Wuleckich.
.
ŻYCIE PRYWATNE
3 lipca 1907 r ożenił się z Marią z domu Rutkowską, również polityk, jedna z nielicznych kobiet senatorów w II RP. Miał przybraną córkę Cecylię, która w kwietniu 2008 r. powołała działającą w Krakowie Fundację im. Profesora Kazimierza Bartla, wspierająca rozwoju zdolności młodzieży.
Przed objęciem urzędu premiera w 1926 zamieszkiwał przy ulicy Nabielaka 28 we Lwowie.
Był członkiem loży wolnomularskiej we Lwowie w okresie zaborów
.
UPAMIĘTNIENIE
W 25. rocznicę kaźni profesorów lwowskich w 1966 r. we wnętrzu krakowskiej Bazyliki św. Franciszka z Asyżu odsłonięto tablicę z nazwiskami ofiar hitleryzmu. Obok niej znajduje się także osobne epitafium ku czci Kazimierza Bartla.
Utrwalaniem jego pamięci zajmuje się Fundacja im. prof. Kazimierza Bartla założona w Krakowie przez jego córkę Cecylię Bartel. Fundacja co roku przyznaje nagrodę naukową wręczaną w trakcie Dni Nauk Ścisłych AGH.
.
ORDERY I ODZNACZENIA
Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski 1937
Order Orła Białego 9 listopada 1932
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari 1922
Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski 11 listopada 1936
Krzyż Niepodległości 4 listopada 1933
Krzyż Walecznych
Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
Krzyż Wielki Orderu Legii Honorowej (Francja)
CZEŚĆ JEGO PAMIĘCI.