Prymat prawa międzynarodowego

W komentarzu do filmu na YT pan Maciej Potapczyk podał - dziękuję bardzo - podstawę prawną, na jakiej sąd w Sosnowcu utajnił (lub mógł utajnić, bo nie wiem tego na pewno - wyrzucono mnie z sali) rozprawę pani Jadwigi Chmielowskiej. O rozprawie tej zob. tutaj: http://naszeblogi.pl/42832-proces-jadwigi-chmielowskiej#comment-958619 Podstawa prawna brzmi tak:

  [Kodeks postępowania karnego]: "Art. 359. Niejawna jest rozprawa, która dotyczy:

 1) wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i zastosowanie środka zabezpieczającego, 

 2) sprawy o pomówienie lub znieważenie; na wniosek pokrzywdzonego rozprawa odbywa się jawnie."   Podkreślenie ode mnie.

 Rzeczywiście jest taki przepis w KPK. Tyle że nadrzędne jest prawo międzynarodowe - a Europejska Konwencja Praw Człowieka to właśnie traktat międzynarodowy:

 "Zasadę wyrażoną w Artykule 27 Konwencji Wiedeńskiej o Prawie Traktatów (VCLT) powszechnie uważa się za odzwierciedlenie dawnej zasady zwyczajowego prawa międzynarodowego (M. Villiger, "Komentarz do Konwencji Wiedeńskiej z 1969 r. o Prawie Traktatów", Leiden 2009, str. 375, z dalszymi źródłami). W myśl tej zasady, przepisu prawa wewnętrznego nie można wskazać w charakterze wytłumaczenia nieprzestrzegania prawa międzynarodowego."
 
Temat wart jest rozwinięcia fachowego, które może przydać się prawnikom, studentom prawa, może nawet obrońcy pani Chmielowskiej. Oto ono. Autorem jest pan profesor Kamiński, pełnomocnik skarżących w procesie katyńskim przeciw Rosji. W procesie katyńskim Rosja też twierdziła, że jej prawo wewnętrzne jest nadrzędne względem traktatów międzynarodowych. MC
 

* * *
  1. Co się tyczy odmowy rządu rosyjskiego przekazania kopii postanowienia z 21 września 2004, o jaką wnosił Trybunał, czy powołanie się przez rząd rosyjski na przepisy prawa wewnętrznego o zakazie ujawnienia informacji organizacjom międzynarodowym jest zgodne z jego obowiązkami określonymi w Artykule 38 Konwencji, interpretowanym łącznie z Artykułem 27 Konwencji Wiedeńskiej z 1969 r. o Prawie Traktatów („strona nie może powoływać się na przepisy własnego prawa wewnętrznego dla uzasadnienia odmowy realizacji postanowień traktatu”)?

 
4.1. Zasadę wyrażoną w Artykule 27 Konwencji Wiedeńskiej o Prawie Traktatów (VCLT) powszechnie uważa się za odzwierciedlenie dawnej zasady zwyczajowego prawa międzynarodowego (M. Villiger, Komentarz do Konwencji Wiedeńskiej z 1969 r. o Prawie Traktatów, Leiden 2009, str. 375, z dalszymi źródłami). W myśl tej zasady, przepisu prawa wewnętrznego nie można wskazać w charakterze wytłumaczenia nieprzestrzegania prawa międzynarodowego.
 
4.2. Zasada ta wywodzi się z orzeczenia w sprawie Alabama Claims Arbitration z 1872 r.
 
4.3. Do zasady tej następnie nawiązywano w wielu orzeczeniach Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej (MTSM):
 

  • sprawa Traktowanie obywateli polskich;
  • sprawa „Społeczności” Grecko-Bułgarskich;
  • sprawa Wolnych Stref Upper Savoy i Okręgu Gex;
  • sprawa Wymiany Ludności Greckiej i Tureckiej;
  • sprawa Jurysdykcji sądów w Gdańsku;
  • sprawa Wimbledon.

 
4.4. W okresie powojennym, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości powołał się i zastosował tę samą zasadę w kilku sprawach:
 

  • sprawa Istnienie Obowiązku Arbitrażu (sprawa misji PLO);

 

  • W tym samym znaczeniu w następujących sprawach: Fisheries, Nottebohm, Reparation for Injuries and Elettronica Sicula;

 

  • W sprawie LaGrand MTS uznał, że obowiązująca w USA konstytucyjna zasada proceduralna „deliktu proceduralnego” nie może być nadrzędna względem obowiązków określonych w Artykule 36 Konwencji Wiedeńskiej o Relacjach Konsularnych;[1] rozumowanie to następnie ponowiono w sprawie Avena and Other Mexican Nationals.[2]

 
4.5. Na międzynarodowej konferencji, która przygotowała VCLT, zasadę obecnie wyrażoną w Artykule 27 VCLT przyjęto w pierwszym czytaniu 55 głosami za, brakiem sprzeciwów, i 30 wstrzymującymi się. Do państw zdecydowanie popierających tę zasadę należał ZSRR.
 
Artykuł 27 następnie przyjęto 73 głosami za, 2 przeciw, 24 wstrzymujących się. Tylko dwa państwa – Wenezuela i Iran – wyraziły sprzeciw sugerując prymat swego prawa konstytucyjnego nad traktatami.
 
Tylko dwa państwa, Gwatemala i Kostaryka, wyraziły zastrzeżenia do Artykułu 27 wskazując na prymat swych konstytucji. Następnie kilka państw wyraziło sprzeciw do tych zastrzeżeń.
 
4.6. Artykuł 27 lub, szerzej, zakaz powoływania się na prawo wewnętrzne w charakterze uzasadnienia uchylenia się od zobowiązań międzynarodowych był przywoływany i stosowany w praktyce wielu organów i instytucji międzynarodowych.
 
a) Komisja Praw Człowieka:
 

  • General Comment No. 31 [80], ak. 4

 
b) Komisja Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturalnych:
 

  • General Comment No. 9, ak. 3

 
c) Międzynarodowy Trybunał Karny ds. dawnej Jugosławii
 

  • Oskarżyciel przeciw Blaškić (IT 95-14-T), decyzja o zastosowaniu dla zróżnicowania warunków zatrzymania (ak. 8-11),
  • Oskarżyciel przeciw Slobodanowi Milosević, Decyzja o wnioskach wstępnych, ak. 47

 

d) Komitet Przeciw Torturom:

 

  • Komunikat Nr 181/2001: Senegal, 19 maja 2006, ak. 9.8.

 
e) Amerykański Trybunał Praw Człowieka:
 

  • Opinia Doradcza OC-14/94 z 9 grudnia 1994, ak. 35

 

  • Uchwała o wykonaniu orzeczenia w sprawie Castillo Petruzzi i Inni przeciw Peru, pkt 3-5.

 
f) Afrykańska Komisja Praw Człowieka i Ludów:
 

  • Komunikat w sprawie Kenneth Good przeciw Republice Botswana:
  • Komunikat Fundacja Zasób Prawny przeciw Zambii; ak. 60

 
g) daną zasadę stosowano również w licznych orzeczeniach trybunałów arbitrażowych:
 

  • sprawy Roszczenia Armatorów Norweskich; Tinoco; Roszczenie Shufeldt; sprawa Wollemborg; i sprawa Flegenheimer;

 

  • Międzynarodowe Centrum Rozstrzygania Sporów Inwestycyjnych: Enron Corporation and Ponderosa Assets LP v. Argentina, ak. 208

 
4.7. Co więcej, Artykuł 27 VCLT to odpowiednik Artykułu 4 Artykułów Wstępnych o Odpowiedzialności Państw za Czyny Międzynarodowo Naganne, przyjętych przez Komisję Prawa Międzynarodowego, który stanowi, że:
 

 
„Charakterystyka czynu państwa jako międzynarodowo nagannego rządzi się prawem międzynarodowym. Na charakterystykę tę nie wpływa charakterystyka tego samego czynu jako zgodnego z prawem w rozumieniu prawa wewnętrznego”.

 
4.8. Jednak Pytanie nr 4 Trybunału nawiązuje wyraźnie do odmowy rządu rosyjskiego złożenia kopii decyzji z 21 września 2004. Należy podkreślić, że pozwany rząd powołuje się na swe zwykłe ustawodawstwo, a nie jakąkolwiek zasadę konstytucyjną (tym kierowały się rządy Wenezueli, Gwatemali i Kostaryki głosując przeciw Artykułowi 27 i zgłaszając zastrzeżenia do niego).
 
4.9. Przywilej tajemnicy państwowej, na jaki powołuje się rząd rosyjski, określa się – zacytuję Słownik Prawny Blacka - jako “dawny przywilej dowodowy, pozwalający rządom sprzeciwiać się odkryciu dowodów gdy ich ujawnienie można rozsądnie uznać za zagrożenie interesów wojskowych i dyplomatycznych państwa”. Zatem odmowa musi mieć dwie cechy: dotyczyć interesów wojskowych lub dyplomatycznych (ale nie wszystkich zagadnień bezpieczeństwa jako takiego) i dodatkowo być rozsądna.
 
4.10. Trybunały międzynarodowe kilkakrotnie spotykały się z odmową przedłożenia wnioskowanych dokumentów.
 
4.11. W orzeczeniu Godínez Cruz przeciw Hondurasowi, Amerykański Trybunał Praw Człowieka wystąpił do rządu Hondurasu o przekazanie dowodów na temat struktury pewnej jednostki narodowych sił zbrojnych. Rząd podniósł, że wnioskowane dowody wiążą się ściśle z bezpieczeństwem państwa. Mimo to nie odmówił okazania dowodów, a Trybunał zezwolił mu na przedstawienie dowodów na posiedzeniu zamkniętym (§ 33-35).
 
4.12. W 1972 roku, w sprawie Ballo przed Trybunałem Administracyjnym Międzynarodowej Organizacji Pracy, UNESCO jako organizacja pozwana odmówiła przekazania Trybunałowi pewnych dokumentów. Gdy jednak Trybunał ponowił wniosek, UNESCO przedłożyła te dokumenty i zostały one zbadane in camera.
 
Inne sprawy tego rodzaju, rozstrzygnięte w analogiczny sposób przez Trybunał Administracyjny MOP, to Molina i Alikhan.
 
4.13. Kolejny przykład badania materiałów istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa to tak zwane sprawy Sabotaż w latach 30-tych przedłożone Amerykańsko-Niemieckiej Komisji Mieszanej ds. Roszczeń.
 
4.14. Z drugiej strony, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sprawie Corfu Channel nie wyciągnął jakichkolwiek negatywnych wniosków z faktu, że Wielka Brytania odmówiła przedstawienia wnioskowanych dowodów, które uznała za związane z bezpieczeństwem swej marynarki wojennej.
 
4.15. Powołując się na orzeczenie w sprawie Corfu, sprzeciw wyraziła Chorwacja w sprawie Oskarżyciel przeciw Tihomirowi Blaškić przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym ds. Byłej Jugosławii. Gdy Trybunał wydał subpoenae duces tecum, wnioskując o pewne dokumenty i dowody o charakterze wojskowym, rząd Chorwacji zakwestionował tę decyzję powołując się na ochronę swego bezpieczeństwa narodowego. Chorwacja podniosła, że decyzję o tym, czy idzie o interes bezpieczeństwa narodowego, należy zostawić wyłącznie danemu państwu.
 
4.16. Trybunał oddalił te twierdzenia najpierw w Izbie (18 lipca 1997), a następnie rozpoznając zażalenie w Izbie (29 października 1997).
 
4.17. Decyzje Trybunału oparte były o trzy główne powody. Po pierwsze, powołanie się na orzeczenie w sprawie Corfu uznano za nietrafne. Artykuł 49 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości wyrażono w niezobowiązujących słowach, podczas gdy Artykuł 29 Statutu Trybunału ds. Jugosławii zawiera mocne, wiążące wyrażenia. Po wtóre, Statut i Regulamin Trybunału ds. Jugosławii nie przewidują jakichkolwiek wyjątków od obowiązku państw współpracy z Trybunałem. Po trzecie, nieograniczone prawo państw do odmowy wydania dokumentów koniecznych w postępowaniu z powodów bezpieczeństwa mogłoby zagrozić samemu funkcjonowaniu Trybunału.
 
4.18. Jednocześnie Trybunał podkreślił, że obawy państw związane z bezpieczeństwem można ocenić za uzgodnieniem form proceduralnych; na przykład, postępowania in camera i wielu form związanych ze składaniem i utrwalaniem dokumentów uznanych za wrażliwe.
 
4.19. Z szacunkiem podnosimy, że rozumowanie przyjęte przez Trybunał ds. Jugosławii należy ponowić, mutatis mutandis, w niniejszej sprawie. Artykuł 38 Konwencji wyrażony jest wiążąco, nie przewiduje jakichkolwiek wyjątków, a nieograniczone prawo państwa może zagrozić samemu funkcjonowaniu Trybunału. Jednocześnie obawy państw związanych z bezpieczeństwem można oceniać i rozwiać stosując Artykuł 33 Regulaminu Trybunału i inne procedury szczególne, jakie Trybunał uzna za stosowne.
 
Wnioski: z szacunkiem podnosimy, że w świetle orzecznictwa szeregu trybunałów i organów międzynarodowych oraz orzecznictwa samego Trybunału, odmowa rządu rosyjskiego stanowiła naruszenie Artykułu 38 Konwencji interpretowanego przez pryzmat Artykułu 27 VCLT.
 
 
(Tłum.: Mariusz Cysewski)

  [1] Sprawa LaGrand (Niemcy v. USA), ICJ Reports 2001, §§ 90-91. [2] Avena and Other Mexican Nationals (Meksyk v. USA), ICJ Reports 2004, § 112.