„Wywrotowiec” to tytuł niezwykłej książki Zbigniewa Gluzy, założyciela i wieloletniego redaktora naczelnego i wydawcy „KARTY” i dyrektora „Archiwum Wschodniego” Karty. To rodzaj biografii, co ciekawe, złożonej wyłącznie z tekstów Zdzisława Najdera (1930-2021), zapomnianego dziś niemal doszczętnie działacza opozycji niepodległościowej i polityka w III RP, wybitnego naukowca – historyka, filozofa i znawcy twórczości i sylwetki Josepha Conrada, którego geniusz ukazał w pełni światu zachodniemu. Najder jako polityk to aktywny od przewrotu w 1956 roku działacz Klubu Krzywego Koła, współzałożyciel tajnej organizacji Polskie Porozumienie Niepodległościowe i autor jej doniosłych tekstów, wieloletni emigrant i dyrektor rozgłośni polskiej Radia Wolna Europa (1983-1987), prezes Komitetu Obywatelskiego przy Wałęsie po rozłamie w 1990 roku oraz doradca rządu Jana Olszewskiego. Jako jedyny opozycjonista, został skazany przez PRL na karę śmierci w 1983 roku; Kukliński, również w podobnym czasie skazany na śmierć za szpiegostwo na rzecz USA, był peerelowskim oficerem i samotnym żeglarzem w środowisku wyższych władz PRL; podobnie Rurarz i Spasowski. Naukowiec, jak wielu ludzi tej klasy umysłowej, lekko prześladowany politycznie a tym samym życiowo, naukowo i pod względem kariery i pracy na Uniwersytecie Warszawskim i w polskich instytutach naukowych. Wykładowca literatury polskiej, słowiańskiej i amerykańskiej na Columbii i Yale oraz pomniejszych uniwersytetach amerykańskich; doktorat w końcu zrobił w Oxfordzie, gdzie również wykładał.
Zdzisław Najder to postać bardzo ciekawa. Znał „wszystkich” i współpracował wiele lat ze „wszystkimi” w warszawskim środowisku opozycyjnym. Dla wielu kontrowersyjna, bowiem złą sławą okryła go informacja, że przez kilka lat (1958-1962) współpracował z peerelowską Służbą Bezpieczeństwa pod kryptonimem „Zapalniczka”. Okoliczności tej współpracy czytelnik znajdzie w opublikowanych w „Wywrotowcu” wspomnieniach Najdera, których lekturę warto uzupełnić lekturą fragmentów diariuszy Jana Józefa Lipskiego z jego „Biografii źródłowej” autorstwa Łukasza Garbala.
Książka składa się rzeczywiście – poza wstępem i przypisami oraz aneksami – wyłącznie z tekstów Najdera w wyborze Zbigniewa Gluzy. Są to wspomnienia, począwszy od jego wczesnych lat dziecinnych, fragmenty listów, urywki dzienników, teksty naukowe, audycje radiowe i oświadczenia dla Służby Bezpieczeństwa. Opatrzona jest skrótowymi przypisami, głównie biograficznymi adresatów listów oraz osób wymienionych w tekstach.
------------------
Polecam. Większa recenzja w drodze
---------------------------------------------------------------
Zbigniew Gluza, Najder. Wywrotowiec. Wyd. Fundacja Ośrodka Karta, Warszawa 2026.