Pomnik Dun Mikiela Xerri i Jego Towarzyszy w Valletcie, fot. Marek Sikorski
Wydarzeniem, które w oczywisty sposób zmieniło bieg dziejów Zakonu Joannitów, było przybycie Francuzów na Maltę i jej okupacja. W 1798 roku Wielki Mistrz Zakonu, Ferdinand von Hompesch zu Bolheim, został uprzedzony, że flota francuska płynąca do Egiptu pod wodzą Napoleon Bonaparte zamierza zaatakować Maltę. Niestety zlekceważył on ostrzeżenie i nie podjął działań w celu wzmocnienia obrony wyspy.
6 czerwca 1798 roku przednia eskadra floty francuskiej dotarła na Maltę. Zezwolono jednemu okrętowi wpłynąć do portu w celu naprawy uszkodzeń. 9 czerwca przybyła reszta floty. Francuzi dysponowali siłą około 29 000 żołnierzy, podczas gdy Hompesch miał do dyspozycji jedynie około 7000 ludzi. Napoleon zażądał wpuszczenia całej floty do portu pod pretekstem pobrania świeżej wody. Hompesch odpowiedział, że jednocześnie mogą wpłynąć tylko cztery okręty. Napoleon uznał to za pretekst do działania i zarządził inwazję.
10 czerwca rozpoczęło się lądowanie wojsk francuskich. Były one wspomagane przez część miejscowej ludności, gdyż wielu Maltańczyków było niezadowolonych z rządów Zakonu. Ponieważ reguły zakonne zabraniały walki z innymi chrześcijanami, wielu francuskich członków Zakonu odmówiło walki a niektórzy nawet popierali Francuzów. Hompesch skapitulował już 11 czerwca, a dzień później podpisano układ przekazujący władzę nad wyspą Francuzom. I tak zakończyło sie panowanie Zakonu Maltańskiego na Malcie i Gozo, a byli tu aż 268 lat - od 1530 rok do 1798 roku. Zmuszono ich do opuszczenia wysp bez żadnych korzystnych dla nich warunków i honorów . A Wielki Mistrz Zakonu von Hompesch, mimo że, Francuzi obiecali mu wsparcie finansowe dożywotnie, zmarł w nędzy.
Początkowo mieszkańcy przyjęli okupantów z nadzieją, wierząc w ich hasła „wolności, równości i braterstwa”. Szybko jednak okazało się, że rządy francuskie uderzają w religijne i społeczne fundamenty Malty. Zlikwidowano uniwersytet, wprowadzono język francuski jako urzędowy, przeprowadzono reformę szkolnictwa oraz wprowadzono śluby cywilne, co było sprzeczne z głęboko zakorzenioną religijnością Maltańczyków. Dodatkowo nałożono wysokie podatki na utrzymanie garnizonu. Francuzi, potrzebując środków na wojnę z Anglią, zaczęli rabować mienie prywatne i kościelne, dopuszczając się także profanacji relikwii, zrabowano relikwiarz św. Jana, zostawiając tylko relikwie ręki Świętego ( Napoleon miał ponoć powiedzieć: "Niech sobie zatrzymają martwą rękę"). Także ograbiono i zbezczeszczono w ten sposób słynna i czczoną przez Joannitów ikonę Matki Boskiej z Filermos, zrabowano drogocenny miecz i sztylet Wielkiego Mistrza Jeana de Vallette i wiele innych kosztowności. Wyliczono, że ciągu 6 dni Napoleon zrabował 1600 kg srebra na ówczesną wartość około 250 tys. funtów szterlingów.
Narastające niezadowolenie doprowadziło do organizowania się oporu. Powstał Komitet Narodowy, który zwrócił się o pomoc do króla Obojga Sycylii, a ten – do Brytyjczyków. Zawiązano spisek przeciw okupantom, jednak wskutek zdrady został on wykryty. Aresztowano 49 spiskowców, których skazano na śmierć. Wśród nich znalazł się ksiądz Michael Xerri (1733-1799) – jeden z głównych organizatorów buntu.
Pomnik Dun Mikiela Xerri i Jego Towarzyszy w Valletcie, fot. Marek Sikorski
17 stycznia 1799 roku skazańców wyprowadzono z Fortu św. Elma na plac św. Jerzego w Valletta i rozstrzelano. Ksiądz Xerri przed śmiercią oddał dowódcy plutonu egzekucyjnego swój srebrny zegarek, prosząc o celny strzał w serce. Wraz z towarzyszami zawołał: „Oby Bóg miał nad nami litość! Niech żyje Malta!”. Jego ciało pochowano na cmentarzu w pobliżu kościoła św. Publiusza we Florianie.
Xerri został uznany za męczennika katolickiego, a zarazem patriotę. Był sławnym na Malcie uczonym – studiował na europejskich uniwersytetach i wykładał filozofię oraz matematykę na maltańskim uniwersytecie. Okupacja francuska nie przyniosła trwałych rezultatów – w 1800 roku, przy wsparciu Brytyjczyków, Francuzi zostali zmuszeni do kapitulacji i opuścili Maltę. A zrabowane przez nich skarby, złoto i srebro oraz inne kosztowności już wcześniej zatonęły w morzu wraz z francuskim okrętem "Orient" płynącym do Egiptu.
Pamięć o księdzu Xerrim i jego towarzyszach przetrwała. W 1983 roku odsłonięto pomnik ich męczeństwa, wykonany z brązu przez Anton Agius (1933-208). Przedstawia on moment egzekucji, z centralną postacią kapłana oraz jego towarzyszy. U podstawy pomnika umieszczono skrmny napis: "Dum Mikiel Xierr U Sharu 1799".
Pomnik znajduje się na Independence Square (Misraħ Indipendenza), w pobliżu katedry św. Pawła w Valletcie, i jest symbolem wiary, ofiary oraz walki o wolność Malty.
W zbiorach Muzeum Narodowym Sztuk Pięknych w Valletcie znajduje sie bozzetto pomnika Dun Mikiel Xerri.
