Bramy miejskie w architekturze nowożytnej pełniły funkcję wyraźnie wykraczającą poza rolę czysto komunikacyjną. Jako elementy urbanistyki o wysokiej randze reprezentacyjnej stanowiły symboliczne miejsca przejścia, związane z ideą triumfu, władzy oraz kontroli, czyli czuwania prawa. Ich forma architektoniczna oraz program dekoracyjny służyły artykulacji treści gloryfikujących fundatora, władcę bądź określoną doktrynę polityczno-militarną. Najczęściej forma architektoniczna bram miejskich nawiązywała do antycznych łuków triumfalnych. W wielu miastach europejskich zachowały się tego rodzaju obiekty, jednak istnieje również szereg przykładów ich przekształceń oraz przebudowy. W Valletcie główna brama miejska podlegała aż pięciokrotnym zmianom i przebudowom.
Jej historia, obejmująca pięć kolejnych realizacji od XVI do XXI wieku, odzwierciedla zmieniające się potrzeby militarne, estetyczne i urbanistyczne miasta, które od momentu powstania pełniło funkcję strategicznej twierdzy Zakonu Maltańskiego. Pierwsza brama, znana początkowo jako Porta San Giorgio, została wzniesiona w latach 1566–1569 za panowania Wielkiego Mistrza Jeana Parisota de Valette. Jej projekt przypisywany jest włoskiemu inżynierowi wojskowemu Francesco Laparellemu bądź jego współpracownikowi, Girolamowi Cassarowi. Była to konstrukcja o prostej formie, podporządkowana przede wszystkim funkcji obronnej.
Pod koniec XVI wieku, w okresie rządów Wielkiego Mistrza Hugues’a Loubenxa de Verdalle, brama została wzbogacona o elementy o bardziej reprezentacyjnym charakterze, takie jak łuk triumfalny. Od tego momentu pełniła ona nie tylko funkcję militarną, lecz również symboliczną – jako główne wejście do nowo powstałej stolicy. W 1853 roku wzniesiono trzecią bramę, zaprojektowaną przez pułkownika Thompsona z Royal Engineers. Obiekt ten cechował się bardziej monumentalnym charakterem. Składał się z dwóch głównych arkad oraz mniejszych przejść przeznaczonych dla pieszych i został wyposażony w bogaty program dekoracji rzeźbiarskiej.
Na fasadzie umieszczono dwie tablice inskrypcyjne. Górna, datowana na XIX wiek, informowała o przebudowie bramy w okresie administracji brytyjskiej, odwołując się do urzędu gubernatora. Dolna stanowiła historyczną inskrypcję fundacyjną, przeniesioną z wcześniejszych realizacji, upamiętniającą założenie miasta przez Jeana Parisota de Valette w 1566 roku. W niszach flankujących kompozycję umieszczono dwie monumentalne figury przedstawiające Wielkiego Mistrza Jeana Parisota de Valette oraz Wielkiego Mistrza Philippe’a Villiersa de L’Isle-Adama.
Dawna Brama Miejska do Valletty (il. domena publiczna)
Po bokach tablic inskrypcyjnych znajdowały się kartusze herbowe z monogramem królewskim „VR” (Victoria Regina), zwieńczone koroną i odnoszące się do panowania królowej Victorii, stanowiące wyraz suwerenności brytyjskiej nad Maltą. W najwyższej partii fasady umieszczono rozbudowaną płaskorzeźbę z pełnym herbem Zjednoczonego Królestwa, ujętym z koroną oraz trzymaczami w postaci lwa i jednorożca. Kompozycja bramy została podporządkowana klarownej hierarchii znaczeń: w partii najwyższej eksponowano symbol monarchii, poniżej znaki aktualnej władzy, natomiast w dolnej strefie – inskrypcję odwołującą się do historycznej fundacji miasta.
W 1892 roku kompozycję uzupełniono o popiersie papieża Piusa V, postaci szczególnie zasłużonej dla powstania miasta, co dodatkowo akcentowało religijny oraz polityczny wymiar fundacji Valletty. W okresie II wojny światowej, zwłaszcza podczas bombardowań miasta przez Niemców w 1942 roku, brama wraz z dekoracją rzeźbiarską oraz mostem uległa znacznym uszkodzeniom.
W latach 60. XX wieku podjęto decyzję o wzniesieniu nowej, czwartej już bramy. Projekt w duchu modernizmu opracował włoski architekt Alziro Bergonzo. Obiekt ten charakteryzował się uproszczoną formą architektoniczną oraz szerokim przejściem dostosowanym do rosnącego natężenia ruchu pieszego, jednak nie harmonizował z historycznym kontekstem urbanistycznym Valletty.
Współczesna Brama Miejska do Valletty (fot. Marek Sikorski)
W latach 90. XX wieku pojawiły się nowe koncepcje bramy miejskiej, gdyż istniejącą uznano za rozwiązanie niewystarczająco powiązane z historycznym charakterem miasta. Autorem projektu nowej bramy został Renzo Piano. Realizację rozpoczęto po rozbiórce czwartej bramy w 2011 roku, natomiast obecna, piąta wersja została ukończona w 2014 roku. Jej forma architektoniczna budzi kontrowersje, gdyż nie nawiązuje bezpośrednio do lokalnej tradycji, lecz wykorzystuje rozwiązania formalne przywodzące na myśl starożytną bramę egipską, znaną ze świątyni w Edfu.
Należy również przypomnieć, że w Valletcie pierwotnie funkcjonowały trzy bramy miejskie. Pierwszą była brama główna, wielokrotnie przebudowywana; drugą – Brama Marsamxett, zburzona na początku XX wieku; trzecią zaś – Brama Del Monte, usytuowana na przeciwległym krańcu miasta. Również ona została rozebrana, a na jej miejscu w 1885 roku wzniesiono Bramę Wiktorii (Porta Victoria), zaprojektowaną przez maltańskiego architekta Emmanuela Luigiego Galizię.
Brama Wiktorii w Valletcie (fot. Marek Sikorski)
Powodem tej zmiany był fakt, iż wcześniejsza brama posiadała jedynie jeden wąski przejazd, niespełniający wymagań komunikacyjnych, podczas gdy nowa została wyposażona w dwa przejazdy. Jej forma architektoniczna w sposób wyraźny i zamierzony nawiązuje do motywu rzymskiego łuku triumfalnego, co miało podkreślać ideę władzy Imperium Brytyjskiego. Dodatkowym elementem ideowym był herb brytyjski z lwem i jednorożcem, obecny również w innych miejscach na Malcie. Znaczenie to wzmacniała inskrypcja umieszczona na kamiennej tablicy w przejściu (od strony wewnętrznej, w górnej partii), upamiętniająca królową Victorię oraz historię bramy (treść tej inskrypcji w tłumaczeniu z łaciny na język polski: „Dawna brama tego miasta znajdowała się w pobliżu i przez naszych przodków była nazywana Porta del Monte, a następnie Porta della Marina. Ponieważ z powodu wielkiego natężenia ruchu stała się zbyt wąska, została zburzona, a ta nowa brama otrzymała nazwę na cześć naszej najdostojniejszej królowej. Brama Wiktorii została wzniesiona jako szersza i wygodniejsza; drogę, bardzo stromą i krętą, obniżono i wyprostowano. Kamień węgielny poświęcony został z modlitwą o pomyślność i położony dnia 27 maja 1884 roku. I została otwarta dla przechodzących w roku 1885. Szanowny Emanuele Luigi Galizia, Maltańczyk, dyrektor robót publicznych, był architektem tego dzieła”).
.
Moja strona internetowa na temat zabytków Valletty (link).
Fajna była ta Wiktoria . Nawet Adolf H się od niej uczył .