Mauzoleum Aleksandra Balla w Dolnych Ogrodach Barrakka w Valletcie, fot. Marek Sikorski
W słynnych Dolnych Ogrodach Barrakka w Valletcie, w ich centralnej części, znajduje się pomnik Aleksandra Balla. Stanowi on wybitny przykład sztuki neoklasycystycznej, w której architektura i rzeźba podporządkowane są jasno określonemu programowi ideowemu. Wzniesiony ku czci brytyjskiego administratora Malty, monument upamiętnia konkretną postać historyczną, wpisując ją zarazem w system wartości moralnych i estetycznych charakterystycznych dla przełomu XVIII i XIX wieku. Powstały w 1810 roku według projektu Giorgio Pullicino, należy do najpełniejszych na Malcie realizacji odwołujących się do tradycji antycznej (obok pomnika Francisa Hastingsa, który jednak ma charakter nagrobny, bo postawiony na miejscu pochówku, podczas gdy mauzoleum Balla funkcjonuje jako pomnik publiczny, choć inspirowany formą grobowca antycznego; Ball został pochownay w innym miejscu - w Forcie św Elma).
Forma monumentu nawiązuje bezpośrednio do architektury starożytnej, zwłaszcza do greckich i rzymskich świątyń typu prostylos. Jego cechy stylistyczne wyraźnie przywodzą na myśl Hefajstejon – najlepiej zachowaną dorycką świątynię z V wieku p.n.e., wzniesioną na ateńskiej agorze ku czci Hefajstosa i Ateny. Odwołanie to wpisuje pomnik w nurt neoklasycyzmu, szczególnie tego ukierunkowanego na surowe, doryckie formy, postrzegane jako wyraz moralnej powagi i harmonii.
Ideowo monument nawiązuje do tradycji antycznych mauzoleów jako form upamiętnienia wybitnych jednostek. Wybór formy świątyni miał znaczenie symboliczne – podkreślał heroizm, cnoty i zasługi Balla dla Imperium Brytyjskiego oraz Malty, zgodnie z neoklasycystyczną tendencją do gloryfikacji postaci poprzez odniesienia do kultury antycznej. Program ideowy został rozwinięty poprzez dekorację rzeźbiarską: w niszach naosu umieszczono cztery figury alegoryczne, interpretowane jako personifikacje cnót kardynalnych – Roztropności (Prudentia), Sprawiedliwości (Iustitia), Męstwa (Fortitudo) oraz Umiarkowania (Temperantia). Ich autorem był maltański rzeźbiarz Vinzenzo Dimech.
Przedstawienie cnót kardynalnych odwołuje się zarówno do filozofii antycznej, zwłaszcza myśli Platona i Arystotelesa, jak i do tradycji chrześcijańskiej, rozwijanej przez św. Augustyna oraz św. Tomasza z Akwinu. Pod względem artystycznym, mimo klasycystycznej formy, przedstawienia te czerpią również z nowożytnego wzornictwa alegorycznego, ukształtowanego m.in. przez traktat "Iconologia" autorstwa Cesarego Ripy. Cały zespół nie tylko porządkuje przekaz wizualny, lecz także buduje moralny portret upamiętnianej postaci, wpisując ją w klasyczny ideał "vir bonus" – człowieka cnotliwego i godnego sprawowania władzy.
Alegorie cnót uzupełnione są przedstawieniami emblematycznymi w postaci czterech reliefów w okrągłych ramach, odnoszących się do przemijania życia i sławy, triumfu porządku prawnego oraz wiary w zmartwychwstanie (czaszka z motylem, rózgi liktorskie, wieniec laurowy oraz pochodnia). Kluczowym elementem programu ideowego jest łacińska inskrypcja na fryzie, nawiązująca do antycznej epigrafiki rzymskiej:
„ALEXANDRO IOAN. BALL EQ. BAR.
MELITENSIUM PIETAS
ET SUORUM DESIDERIUM
SIMBOLIS PRIVATIS OB MER. P.P.”
Inskrypcja ta wykazuje typowe cechy formalne epigrafiki klasycznej: zastosowanie skrótów (IOAN., EQ., BAR., OB MER., P.P.) oraz syntaktyczny paralelizm („Melitensium pietas / et suorum desiderium”), zestawiający wspólnotę publiczną i prywatną jako fundatorów pomnika. Termin „pietas” oznacza tu zarówno lojalność wobec władzy, jak i moralne zobowiązanie wobec wspólnoty, natomiast „desiderium” podkreśla emocjonalny wymiar pamięci – element silniej eksponowany w nowożytności niż w antyku. Formuła „simbolis privatis ob merita” wskazuje na częściowo prywatny charakter fundacji, wzmacniając podwójny – publiczny i osobisty – wymiar monumentu.
Zwieńczeniem programu ikonograficznego jest przedstawienie maski teatralnej i pochodni w tympanonie. Motyw ten można interpretować jako metaforę życia Balla, pojmowanego jako rola społeczna i polityczna odegrana na scenie historii – rola, która przyniosła mu uznanie porównywalne z podziwem dla aktorów w teatrze antycznym.
W kontekście ideowo-artystycznym oraz historycznym Alexander Ball jawi się jako postać kluczowa dla Malty okresu napoleońskiego i późniejszego – jako dowódca i administrator ceniony za umiarkowanie oraz sprawiedliwość w sprawowaniu władzy. Pomnik w Dolnych Ogrodach Barrakka stanowi zatem nie tylko upamiętnienie jednostki, lecz także świadectwo recepcji antyku w kulturze służącej legitymizacji i gloryfikacji porządku politycznego Imperium Brytyjskiego, którego Ball był reprezentantem i wzorem.
Pomnik ten uległ uszkodzeniu z powodu erozji kamienia przez czynniki atmosferyczne. W 1884 roku przeprowadzono jego renowacje i powtórzono ją w 2001 roku.
W Dolnych Ogrodach Barrakka w Valletcie, fot. własna