Kolumna Ponsonby’ego w Valletcie, fot. Marek Sikorski
Kolumna, obok obelisku, jako rodzaj pomnika należy do najstarszych i najbardziej znanych form sztuki komemoratywnej, czyli sztuki upamiętniającej, do której zaliczamy dzieła malarskie, rzeźbiarskie, architektoniczne tworzone w celu uwiecznienia postaci lub ważnych wydarzeń historycznych.
Motyw kolumny w sztuce pomnikowej sięga starożytności, kiedy postrzegano ją jako znak wielkości, godności i chwały. W kulturze antycznej była elementem architektonicznym, ale także nośnikiem idei triumfu i trwałości ludzkich dokonań, czyli pełniła funkcje upamiętniające – najsłynniejszym przykładem jest kolumna Trajana w Rzymie z 113 roku. Symbolika kolumny została przejęta przez chrześcijaństwo, które wzbogaciło ją o treści religijne, zakorzenione w przekazie biblijnym. W tym kontekście kolumna zyskała wymiar metafizyczny, stając się znakiem relacji między światem ziemskim a boskim.
Podstawowa funkcja konstrukcyjna kolumny – podtrzymywanie ciężaru budowli – bezpośrednio wpłynęła na jej znaczenie symboliczne. Stała się ona wyrazem trwałości, stabilności i bezpieczeństwa. W ikonografii przypisywano jej rolę atrybutu cnót takich jak męstwo czy niezłomność, a także alegorii pewności. Jednocześnie jej pionowa forma, wyraźnie wyznaczająca oś przestrzeni, sprzyjała interpretacjom kosmologicznym. Kolumna była utożsamiana z osią świata lub Drzewem Życia – strukturą łączącą to, co ziemskie, z tym, co boskie. Baza, trzon i głowica odpowiadały symbolicznie korzeniom, pniowi i koronie drzewa, co czyniło z niej obraz jedności i porządku kosmosu.
W myśli chrześcijańskiej szczególne znaczenie przypisywano kolumnie jako łącznikowi między Niebem a Ziemią. Interpretowano ją jako znak pośrednictwa między Bogiem a człowiekiem, co znalazło odzwierciedlenie w sztuce sakralnej. Kolumna, jako jedno z narzędzi Męki Pańskiej (arma Christi), mogła symbolicznie pełnić funkcję ołtarza ofiarnego. W średniowieczu dodatkowo wzbogacano jej znaczenie poprzez umieszczanie na niej figur świętych – pośredników w drodze do zbawienia. Tym samym kolumna przestawała być wyłącznie elementem konstrukcyjnym, a stawała się nośnikiem treści teologicznych.
W sztuce sepulkralnej motyw kolumny obecny był od najdawniejszych czasów, jednak początkowo pełnił głównie funkcję dekoracyjną. Dopiero w epoce nowożytnej, a szczególnie w neoklasycyzmie od połowy XVIII wieku, kolumna zaczęła odgrywać istotną rolę jako samodzielna forma pomnika nagrobnego. Było to związane z powrotem do ideałów antycznych oraz dążeniem do czytelności przekazu. Kolumny nagrobne osiągały wówczas monumentalne rozmiary i były starannie komponowane, często zwieńczone urną, krzyżem, wieńcem lub girlandą. Każdy z tych elementów wzmacniał symbolikę pamięci, żałoby i nieśmiertelności.
W neoklasycyzmie kolumna jako pomnik podkreślała ideę upamiętnienia cnót i zasług jednostki. Jej forma, prosta, a zarazem dostojna, odwoływała się do antycznych wzorców heroizacji. Przykładem takiego ujęcia była kolumna wzniesiona w 1838 roku w Valletcie ku czci Frederick Cavendish Ponsonby. Był on brytyjskim wojskowym i administratorem, uczestnikiem wojen napoleońskich, a od 1827 roku gubernatorem Malty. W czasie swojej kadencji podejmował działania reformujące administrację wyspy, zmienił system prawny oraz dążył do zwiększenia udziału lokalnej ludności w życiu publicznym. Jego rządy, postrzegane jako stosunkowo postępowe, zyskały uznanie współczesnych, czego wyrazem było ufundowanie pomnika przez mieszkańców w postaci kolumny.
Monument miał postać ponad 21-metrowej kolumny doryckiej, zwieńczonej urną – typowym symbolem pamięci i nieśmiertelności. Pierwotnie znajdował się na Bastionie św. Andrzeja. Na cokole umieszczono łacińską inskrypcję:
FREDERICO CAVENDISH PONSONBY
MELITAE AN. IX. PRAEFECTO
CIVIUM AMOR
MDCCCXXXVIII
Treść ta, a szczególnie słowa "civium amor" („z miłości obywateli”) – nadają pomnikowi szczególny charakter. Kolumna nie tylko upamiętniała jednostkę, ale również świadczyła o więzi między nią a wspólnotą. Była materialnym wyrazem pamięci, wdzięczności i podkreślała funkcję społeczną zmarłego oraz wdzięczność społeczności Malty. Dzieło to wpisało się w neoklasyczne rozumienie kolumny jako pomnika cnót obywatelskich. W 1864 roku trafił piorun w kolumnę i ją zniszczył, a w 1888 roku rozebrano cokół kolumny i postawiono go w nowym miejscu dodając kolejną inskrypcję dokumentującą jej los:
THE COLUMN 70 FEET HIGH ERECTED ON THIS BASE
TO THE MEMORY OF SIR FREDERICK PONSONBY
WAS DESTROYED BY LIGHTNING IN JANUARY 1864
Choć sama kolumna i znajdująca się poprzednio na niej urna nie zachowały się, to jej cokół znajduje się w Hastings Gardens, na bastionie św. Michała (St. Michael’s Bastion), w obrębie fortyfikacji miasta, z widokiem na port Marsamxett.
.
Polecam moją stronę internetową: Valletta. Skarby sztuki i osobliwości stolicy Malty