"Santiago! Santiago!" - obrońca rycerzy w walce z islamem

Kawalerowie Maltańscy to obrońcy chrześcijańskiej Europy przed zagrożeniem jakim w czasach nowożytnych było Imperium Osmańskie. Do tej idei walki potrzebowali wsparcia, również pochodzenia niebiańskiego. Tu ogrywał ważną rolę orędownik rycerskiego męstwa - św. Michał Archanioł a w walce miał pomagać św. Jakub Starszy - święty Pański z dużym doświadczaniem - w to wierzono.

Mattia Preti, "Św. Jakub starszy jako pielgrzym", obraz w ołtarzu kaplicy Języka Portugalii, Leonu i Hiszpanii,  II poł. XVII w., konkatedra św. Jana Chrzciciela w Valletcie, fot. Marek Sikorski

.

Dla Kawalerów Maltańskich Matka Boska była orędowniczką, św. Jan Chrzciciel i św. Paweł wzorem do naśladowania, a św. Michał Archanioł niebiańskim rycerzem pokonującym zło i szatana, natomiast św. Jakub Starszy stał się obrońcą i siłą w walce z islamem.  

Zakon ten potrzebował wsparcia nie tylko materialnego, lecz duchowego, a temu służyła wiara we wstawiennictwo świętych Pańskich, czyli zgodnie z kościelnymi dogmatami wierzono, w ich rzeczywistą obecność i wstawiennictwo, a nawet ingerencję w ważne wydarzenia.

W tym przypadku takim pośrednikiem był św. Jakub Starszy - patron Hiszpanii, bo z nim łączy sie historia objawienia jako pogromcy wyznawców islamu. O tym mówią dzieła sztuki i opowiadają utwory hagiograficzne, a w jednym z nich czytamy, w znanym kiedyś i wielokrotnie w czasach nowzytnych wydawany dziele

" Flos sanctorum..." : ""Albowiem od momentu cudownego odnalezienia jego grobu, chwalebny Apostoł Święty Jakub zaczął w widoczny sposób towarzyszyć i pomagać chrześcijańskim armiom w ich najcięższych i najbardziej krwawych bitwach przeciwko Maurom. Gdy tylko wierni chrześcijanie znajdowali się w wielkim niebezpieczeństwie, otoczeni przez niezliczone wojska niewiernych, wzywali na pomoc imię swego świętego Patrona, wznosząc okrzyk wojenny: „Santiago! Santiago!" (fragment dzieła "Flos...").

Rycerze potrzebowali świętych patronów, którzy łączyliby ich duchowość z militarnym powołaniem do walki z islamem, w tym z zagrożeniem jakim w czasach nowożytnych było Imperium Osmańskie.

Św. Jakub Starszy był dla Kawalerów Maltańskich idealnym wzorem.

Ewangelia nazywa go "Synem Gromu", a tradycja przedstawia go jako pierwszego męczennika spośród Apostołów. Już w średniowieczu stał się symbolem "Santiago Matamoros" - "Jakuba Pogromcy Maurów", w czasie rekonkwisty.

Kult św. Jakuba Większego należał do duchowości hiszpańskich joannitów na Malcie z racji tego , że św. był głównym patronem Hiszpanii. To oni wspierali tu jego kult. Wywodził się on z tradycji Santiago de Compostela, jednego z największych średniowiecznych ośrodków pielgrzymkowych Europy, gdzie – według tradycji kościelnej, ale nie w znaczeniu prawdy historycznej – spoczęły relikwie apostoła .

Średniowieczne źródła ukształtowały dwa podstawowe wizerunki św. Jakuba: pielgrzyma, głoszącego Ewangelię i prowadzącego wiernych do Chrystusa, oraz "Santiago Matamoros"– rycerza obrońcę chrześcijaństwa zwyciężającego Maurów, będącego symbolem rekonkwisty ("rekonkwista" - hiszp. i port. reconquista, czyli „ponowne zdobycie” to trwający od VIII do XV wieku proces wypierania Maurów , tj. muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego przez chrześcijańskich władców).

Św. Jakub był synem Zebedeusza i Salome oraz starszym bratem św. Jana Ewangelisty. Należał do pierwszych uczniów powołanych przez Chrystusa nad Jeziorem Galilejskim (Mt 4, 21–22). Wraz z Piotrem i Janem tworzył najbliższy krąg uczniów Jezusa, Według Ewangelii był świadkiem wskrzeszenia córki Jaira (Mk 5, 37), Przemienienia Pańskiego na górze Tabor (Mt 17, 1–9) oraz modlitwy Chrystusa w Ogrodzie Getsemani (Mk 14, 33–42).²

Nowy Testament przekazuje również, że Jezus nadał Jakubowi i Janowi przydomek Boanerges, czyli „synowie gromu” (Mk 3, 17), co interpretowano jako wyraz ich gorliwości i odwagi. Według Dziejów Apostolskich św. Jakub poniósł śmierć męczeńską około 44 roku z rozkazu Heroda Agryppy I, stając się pierwszym spośród apostołów, który oddał życie za Chrystusa. Jego późniejsze życiorysy opowiadają o pracy misyjnej w Hiszpanii i o tym, że po śmierci jego szczątki w cudowny sposób tam powróciły i jeszcze bardzie cudowniejszy zostały odkryte i stały się relikwią w słynnym w średniowieczu sanktuarium w Santiago de Compostela, które przyciągało do siebie niezliczone rzesze pielgrzymów. To wszystko, co z dziejami tej postaci jest związane powstaje tylko w sferze legendy chrześcijańskiej i kultu religijnego, a nie faktu historycznego.

W przekazie biblijnym nie pojawia się jednak żadna wzmianka o jego działalności misyjnej w Hiszpanii ani o miejscu pochówku. A inne źródła, te późniejsze są wymysłem religijnej fantazji na potrzeby kultu i nic więcej. Do nich należą, oprócz słynnej, pochodzacej z XIII wieku, "Złotej legendy" Jakuba z Voraginy, która nic nie wspomina o walkach z Maurami. Do znanych średniwocznych żródłe kultu należą inne dzieła mówiące o nim jako pogromcy Maurów: "Liber Sancti Jacobi" (Codex Calixtinus) (anonimowy kompilator, XII w.), "Historia Silense" (autor anonimowy), Chronica Adefonsi Imperatoris (autor anonimowy), "Estoria de España" Alfonsa X (opracowana przez królewskie scriptorium).

Najważniejszym dziełem nowożytnym, było ich kilka, dotyczącym kutu i historii św. Jakuba w Hiszpanii jest wspomniane juz "Flos sanctorum, o Libro de las vidas de los santos..." napisane prez Pedro de Ribadeneyra i wydane w 1604 roku w Madrycie i wznawiane wielokrotnie. Drugim zaś słynnym dziełem jest "Historia del Apóstol de Iesús Christo Sanctiago España Patron" , napisana prez Mauro Castellá Ferrer i wydana w 1610 roku. W tym dziełach jest mowa właśnie o legendarnej bitwie pod Clavijo oraz o objawianiu się Matki Boskiej na kolumnie w okolicach Saragosy i o cudach prze grobie Świętego. Siłą rzeczy dzieła te, posiadające "imrpimatur" kościelne, znane były wśród hiszpańskich Kawalerów Maltańskich i zapewne miały wpływ na powstawanie dzieł malarskich w kaplicy Portugalii, Leonu i Hiszpanii w konkatedrze pw. św. Jan Chrzciciela w Valletcie.

Św.  Jakuba Starszy jako "Santiago Matamoros", grafika , XVII w., z działa " "Historia del Apóstol de Iesús Christo Sanctiago España Patron" (domena publiczna)
.
W każdym razie dzieła hagiograficzne kształtowały treść dzieł sztuki sakralnej, które musiały być właśnie zgodne z duchem litery w związku z kościelną cenzurą po soborze trydenckim. Jak wiemy z historii sztuki, dzieła sakralne tworzył artysta, we współpracy z inventorem, a był nim duchowny i oczywiście wpływ miał mecenas, a zwykle był nim też duchowny. A temu wszystkiemu przyglądała się inkwizycja.

Po osiedleniu się Zakonu św. Jana na Malcie w 1530 roku kult św. Jakuba, jako pogromcy islamu, został przeniesiony tu przez rycerzy języków Kastylii, Leónu i Portugalii. Szczególnego znaczenia nabrał po Wielkim Oblężeniu Malty w 1565 roku, kiedy zwycięstwo nad Imperium Osmańskim interpretowano jako znak Bożej opieki nad zakonem.

Jego kult został świadomie wpisany w program urbanistyczny Valletty. W sąsiedztwie Auberge de Castille, siedziby rycerzy hiszpańskich, znajdował się kościół św. Jakuba, natomiast zachodni odcinek fortyfikacji tworzyły S.t James Bastion i St. James Cavalier tworząc tzw. „krajobraz jakubowy” (Jacobean landscape).

Centrum kultu stanowił kościół pw. św. Jakuba Starszego, związany z hiszpańskim językiem Zakonu. Znajduje się w nim, pochodzący z początku XVII wieku, obraz Filippo Paladiniego (1544-1614) przedstawiający apostoła Jakuba Starszego jako pielgrzyma przy wejściu do jaskini, trzymającego laskę i anioła trzymającego liść palmowy - symbolizujący jego męczeńską śmierć.

Św. Jakuba Starszy pokonuje Maurów w bitwie pod Clavijo", grafika , XVII w., z działa " "Historia del Apóstol de Iesús Christo Sanctiago España Patron" (domena publiczna)

.

Jeszcze bogatszy program ikonograficzny powstał w kaplicy języka Kastylii, Leónu i Portugalii w konkatedrze św. Jana. Mattia Preti ukazał tam w ołtarzu kaplicy obraz, z XVII wieku przedstawiający św. Jakuba jako pielgrzyma z kosturem, muszlą i tykwą, zmierzającego do groty, a lunetach kaplicy "Objawienie Matki Bożej na kolumnie" oraz legendarną "Bitwę pod Clavijo z 844 r.", podczas której apostoł – jako "Santiago Matamoros" objawił się na białym koniu prowadząc chrześcijan do zwycięskiej walki z Maurami. Oczywiście ta bitwa nigdy nie miała miejsca, ale przekazy hagiograficzne o niej wspominały całkiem poważnie i celowo, więc potraktowano opowieść o niej jak prawdę historyczną. Podkreślić należy, że fikcje historyczne to specjalność historiografii średniowiecznej i nowożytnej historiografii i hagiografii. Wydaje sie być sprawą pewną, że układając program ideowy wizerunków św. Jakuba Starszego malarz Mattia Preti posłużył si, wsponanym już, hiszpanskim dziełem hagiograficznym ""Historia del Apóstol de Iesús Christo Sanctiago España Patron", a w nim właśnie jest mowa o tej bitwie pod Clavijo i objawieniu św. Jakubowi Matki Boskiej na kolumnie.

A scena ta to historia również legendarna, jednakże nie zaczerpnięta ze słynnej "Złotej legendy" Jakuba z Voraginy - średniowiecznego dzieła hagiograficznego, lecz z późniejszych źródeł hagiograficznych , stała sie ona podstawą do wielkiego kultu maryjnego w Hiszpanii, zwanego Nuestra Señora del Pilar", czyli Matki Bokiej z Pilar, przenośnego też przez hiszpańskich rycerzy na Maltę.

W Valletcie jest barokowy kościół pw. Matki Boskiej z Pilar", a w nim kilka świadectw kultu św. Jakuba Starszego.

Obraz odwołuje się do jednej z najstarszych legend chrześcijańskiej Hiszpanii, według której Matka Boża ukazała się św. Jakubowi około 40 roku po Chrystusie nad brzegiem rzeki Ebro w Saragossie. Maryja, stojąc na marmurowej kolumnie - symbolu mocy Bożej i Kościoła, miała umocnić Apostoła w trudach ewangelizacji Półwyspu Iberyjskiego oraz zapowiedzieć przyszły rozwój chrześcijaństwa na tych ziemiach.

Obraz o podobnej tematyce, również namalowany przez Mattia Pretiego znajduje się w kościele pw. Matki Bskiej z Góry Karmel w Valletcie.

W Valletcie znajduje się barokowy kościół pw. Matki Boskiej z Pilar", a w nim kilka świadectw kultu św. Jakuba Starszego.

Kult św. Jakuba znajdował wyraz również w liturgii. Uroczystości obchodzone 25 lipca gromadziły rycerzy języka Kastylii podczas Mszy świętej i procesji, a relikwia apostoła podkreślała duchową więź Malty z Santiago de Compostela.

Postać św. Jakuba w Valletcie stała się jednym z filarów ideologii Kawalerów Maltańskich w walce z islamem, łącząc hiszpańskie dziedzictwo Santiago de Compostela z misją tego zakonu na Morzu Śródziemnym. Zachowane zabytki – kościół św. Jakuba, kaplica Języka Katyli. Leonu i Portugalii w konkatedrze św. Jana, Auberge de Castille (Zajazd kastylijski) oraz Kościół Matki Boskiej z Pilar i inne pomniejsze dzieła a także fortyfikacje noszące jego wezwanie – pozostają do dziś świadectwem przemyślanego programu artystycznego i ideowego, w którym architektura, liturgia i sztuka współtworzyły spójny obraz św. Jakuba jako pielgrzyma, apostoła i patrona chrześcijańskiego rycerstwa oraz obrońcy przed zagrożeniem ze strony islamu.

.

Moja strona internetowa o zabytkach Valletty (link):  https://skarbyvalletty.b…

.

.
Marek Sikorski, Valletta (okładka książki)

.

Strona internetowa autora: mareksikorskiksiazki.blogspot.com