Poprzedni wpis zakończyłem prostą tezą: Politycy nie zmienią się, dopóki nie zmienią się wyborcy. Nie przypuszczałem jednak, że dyskusja bardzo szybko zejdzie z polityków, wyborców i odpowiedzialności obywatelskiej na temat znacznie głębszy. Na pytanie... Czym właściwie powinno być państwo? To ciekawe, bo kiedy tylko zaczynamy rozmawiać o Polsce, niemal natychmiast pojawiają się dwie skrajne odpowiedzi. Pierwsza brzmi: Państwo powinno wszystko zorganizować. Powinno wychować, wykształcić, wyleczyć, zapewnić pracę, zapewnić mieszkanie, zapewnić emeryturę i zapewnić bezpieczeństwo. Im więcej zrobi państwo, tym lepiej. Druga odpowiada równie stanowczo: Państwo jest źródłem wszelkiego zła. Powinno ograniczyć się niemal wyłącznie do wojska, policji i sądów a całą resztę załatwi wolny rynek, czyli edukację, zdrowie, emerytury, ubezpieczenia, transport, czy energetykę. Niech każdy odpowiada sam za siebie.
I właśnie wtedy zadałem sobie pytanie. Czy naprawdę mamy tylko takie dwie możliwości? Czy naprawdę jedynym wyborem jest albo wszechmocne państwo, albo niemal całkowity brak państwa? Mam coraz większe wrażenie, że właśnie tutaj tkwi jeden z największych problemów naszej debaty publicznej. Uwielbiamy wybory zero-jedynkowe. Albo wszystko, albo nic. Albo pełna centralizacja, albo pełna deregulacja. Albo państwo wie lepiej, albo rynek wie lepiej. A przecież życie prawie nigdy nie jest tak proste. Kiedy słucham takich dyskusji, przypomina mi się stary dowcip o człowieku, który pyta lekarza: Doktorze, co mam zrobić? Doktor odpowiada: albo amputujemy obie nogi, albo proszę biegać maratony. Przecież każdy od razu widzi absurd takiego wyboru a jednak w polityce podobne fałszywe alternatywy przyjmujemy z zadziwiającą łatwością. Nie twierdzę, że obecne państwo działa dobrze. Nie działa. Marnotrawstwo, biurokracja, niekompetencja, upolitycznienie instytucji. To wszystko widzimy niemal codziennie, ale czy z tego automatycznie wynika, że państwo powinno zniknąć z większości obszarów naszego życia? Nie jestem o tym przekonany. Z drugiej strony równie mało przekonuje mnie twierdzenie, że każdy problem społeczny należy rozwiązać kolejną ustawą, kolejnym urzędem i kolejnym podatkiem, bo historia pokazuje coś zupełnie innego. Państwo potrafi być opresyjne, ale rynek również potrafi być bezwzględny. Jedno i drugie jest tylko narzędziem a narzędzie samo z siebie nie jest ani dobre, ani złe. Młotek może zbudować dom, ale może również zniszczyć czyjeś życie. To nie młotek ponosi odpowiedzialność, tylko człowiek.
Mam wrażenie, że w Polsce coraz częściej przestajemy rozmawiać o ludziach. Rozmawiamy o systemach, jakby sam ustrój miał rozwiązać wszystkie nasze problemy a przecież nawet najlepsze przepisy nie zastąpią uczciwości. Najlepszy rynek nie zastąpi odpowiedzialności. Najlepsze państwo nie zastąpi przyzwoitości. Może więc zamiast kolejny raz pytać, czy lepsze jest państwo czy rynek, warto zadać zupełnie inne pytanie.
Czy potrafimy zbudować takie państwo, które nie będzie ani wszechwładnym opiekunem, ani bezduszną dżunglą?
Być może od lat spieramy się nie o właściwe rozwiązanie, tylko o dwie skrajności, między którymi istnieje ogromna przestrzeń zdrowego rozsądku.
O tym właśnie będzie następna część cyklu. Spróbuję pokazać, że historia już wielokrotnie sprawdziła obie skrajności. I żadna z nich nie okazała się rajem, który obiecywali jej zwolennicy.
Te skrajności widzisz tylko w niszowych dyskusjach. W świecie rzeczywistym mamy właśnie to, co postulujesz, czyli polityczną trzecią drogę, coś pomiędzy pełną wolnością a pełnym zamordyzmem, pomiędzy wolnym rynkiem a etatyzmem, pomiędzy socjalizmem a kapitalizmem — to się nazywa socjaldemokracja i od dziesiątek lat w Polsce obowiązuje i jest ochoczo realizowana przez SLD, PSL, PiS i KO. Więc nie ma co dyskutować, masz to, czego chcesz. A jeśli zauważasz jakiekolwiek patologie, to są one właśnie skutkiem tej twojej ulubionej trzeciej drogi, są skutkiem styku polityki z biznesem i mieszaniem się jednego z drugim.
Porównanie z dobrem i złem jest to najbardziej adekwatne. Dobro ze złem w praktyce zawsze się miesza, człowiek jest grzeszny i ciągle popełnia grzechy. Ludzie bogobojni mówią: walczymy ze złem, dążmy do dobra, mimo że dobro to utopia. A moralni trzeciodrogowcy mówią: zła nie zwalczymy, pomieszanie dobra ze złem jest realne, prawdziwe, nieusuwalne, więc pogódźmy się z tym i uznajmy moralną trzecią drogę za jedynie słuszną. Nigdzie na świecie nie osiągnięto ideału dobra. Święci nie istnieją. Trochę sobie pogrzeszmy, potem zróbmy coś dobrego, potem znów pogrzeszmy. Tak było, jest i będzie i należy się z tym pogodzić, to zaakceptować i się do tego przystosować.
Ty nie szukasz ideału, ty szukasz kompromisu dobra za złem, kompromisu wolności z zamordyzmem, wolnego rynku z etatyzmem, dobrowolności z terroryzmem, monopolu z konkurencją. Jesteś jak Koziołem Matołek — szukasz czegoś, co jest bardzo blisko. Ten kompromis już w Polsce mamy.
Znowu przypisuje mi Pan poglądy, których nie wyraziłem Panie Grzegorzu. Nie postuluję ani obecnego stanu rzeczy jako ideału, ani utrzymywania wszystkich patologii. Piszę tylko, że między utopią całkowicie wolnorynkową a wszechobecnym etatyzmem istnieje ogromna przestrzeń do rozsądnych reform. Historia pokazuje, że państwa rozwijają się właśnie dzięki stopniowemu poprawianiu instytucji, a nie przez ich całkowity demontaż. Nie znam kraju, który funkcjonowałby według proponowanego przez Pana modelu. To koncepcja czysto teoretyczna a nie sprawdzony w praktyce system.
Różnimy się więc nie w ocenie problemów, lecz w sposobie ich rozwiązywania. Ja nie szukam utopii. Szukam rozwiązań, które można wdrożyć w realnym państwie i które rzeczywiście poprawią życie ludzi. bo między hasłem „zburzmy wszystko” a „nie zmieniajmy nic” istnieje jeszcze coś, co nazywa się odpowiedzialną reformą.
Fundamentem państwa jest Sądownictwo, nie Sądy tylko Sędziowie. Ludzie a nie jakieś bezosobowe twory.
Jak wychować Sędziego jeżeli uczy się na studiach, że najważniejsza jest wygrana, nie sprawiedliwość.
Sędzia, który wydawał wyroko dla 140-cio latka to Sędzia? A nikt o tym się nawet nie zająknie. Jakieś ubóstwienie największych szkodników.
Ale kto ma wychować człowieka na Sędziego?
Myślę, że dotknęła Pani sedna problemu, choć poszedłbym jeszcze krok dalej. Nie ma uczciwego państwa bez uczciwych ludzi. Dotyczy to sędziów, polityków, prokuratorów, urzędników, dziennikarzy i każdego zawodu, od którego zależą losy innych. Przykład reprywatyzacji warszawskiej rzeczywiście pokazał, że zawiodły nie przepisy same w sobie, ale konkretni ludzie. Ktoś podpisywał decyzje, ktoś akceptował oczywiste absurdy, jak roszczenia rzekomo składane przez osoby mające 120 czy 140 lat. To nie był błąd jednego systemu, lecz całego łańcucha ludzi, którzy przestali zadawać podstawowe pytanie: „Czy to jest uczciwe i zgodne ze zdrowym rozsądkiem?”.
Pani pyta: „Kto ma wychować człowieka na sędziego?”. To pytanie można rozszerzyć: kto ma wychować człowieka na uczciwego polityka, nauczyciela, lekarza czy urzędnika? I właśnie dlatego coraz bardziej dochodzę do przekonania, że fundamentem państwa nie są instytucje, lecz kultura, wychowanie i odpowiedzialność, bo nawet najlepsze przepisy nie pomogą, jeśli człowiek nie ma odwagi powiedzieć:
„To jest niezgodne z prawem i przyzwoitością”.
Od tego wszystko się zaczyna.
To dobre pytanie, po pierwsze powinni być to rodzice, ale pytanie kim są, co robią i jakie mają podejście do życia. W omawianym przypadku na nich bym nie liczył.
Czy uczelnia może, owszem ale tylko próbować i to nienachalnie i dyskretnie i ma małe szanse dotarcia do już ukształtowanych ludzi. Takim przykładem jest jeden z profesorów na podyplomowych studiach na wydziale prawa UWr zajęcia głównie dla pracowników instytucji państwowych, zaczął od stwierdzenia" "Proszę Państwa w Polskim wymiarze sprawiedliwości panuje zbydlęcenie" i o dziwo nikt z sali a było to około 40 osób powiązanych z szeroko rozumianym "wymiarem sprawiedliwości" nie zaprzeczył, nie powiedział czegoś w stylu: "Panie Profesorze u nas nie ma zbydlęcenia".
Niestety pierwsze wyjście "na piwo" w trakcie zjazdu dało do myślenia że owszem są tacy co nawet nie ukrywają że jak już dostaną immunitet to prawem nie będą się przejmować. I rzeczony profesor wiedział co mówi.
Niestety taki człowiek musi ukształtować się sam w oparciu o to jak żyli rodzice, kim byli, co on sam wie o sobie i jak siebie postrzega. To wielka sztuka i na pewno poznanie sędziego czy prokuratora i zobaczenie go jak funkcjonuje w codziennym życiu daje dość dobry obraz człowieka. Patrząc na moich kolegów, czy to co twierdzi znajomy adwokat, profesor był bardzo taktowny w swojej wypowiedzi. Zresztą kilku z prowadzących zajęcia miało swoje ulubione zwroty dotyczące patologii w różnych dziedzinach.
Dziękuję za ten komentarz Spike, bo właściwie uprzedziłeś to, o czym chcę napisać w kolejnych częściach cyklu. Właśnie dlatego użyłem sformułowania „historia sprawdziła obie skrajności”. Nie twierdzę, że gdzieś istniało państwo całkowicie pozbawione swojej roli, podobnie jak nie istniało państwo całkowicie kontrolujące każdy aspekt życia. Historia pokazuje raczej kierunki i konsekwencje zbliżania się do tych skrajności. Z jednej strony widzieliśmy systemy, które próbowały podporządkować państwu niemal wszystko. Z drugiej - sytuacje, w których słabe państwo oddawało pole najsilniejszym grupom interesu, forsie czy przemocy. W obu przypadkach kończyło się to źle dla zwykłych ludzi.
Dlatego nie szukam utopii ani po jednej, ani po drugiej stronie. Interesuje mnie pytanie znacznie bardziej praktyczne:
jak zbudować państwo, które jest na tyle silne, by chronić ludzi i egzekwować prawo, ale jednocześnie na tyle ograniczone, by nie zastępowało ich we wszystkim.
Myślę, że właśnie wokół tego pytania warto prowadzić dalszą dyskusję i to postaram sie opisać w kolejnej części cyklu.