„Alegoria zwycięstwa nad złem”, Mattia Preti, konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie (domena publiczna)
.
Konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie stanowi wybitny przykład sztuki barokowej epoki kontrreformacji. Ze względu na bogactwo ideowo-artystyczne należy do dzieł najwyższej klasy, a zarazem jest typowym barokowym, jednolitym dziełem typu "Gesamtkunstwerk", w którym architektura, rzeźba i malarstwo podporządkowane są jednej idei: „omnia ad maiorem Dei gloriam”.
Jednym z najcenniejszych elementów wystroju świątyni są malowidła ścienne Mattii Pretiego, członka zakonu joannitów. Powstałe w latach 1661–1666 dekoracje poświęcone są chwale oraz dziejom patrona zakonu, św. Jana Chrzciciela. Cykl rozpoczyna się w absydzie – najważniejszej części świątyni, gdzie znajduje się ołtarz – sceną ukazującą chwałę Świętego przed Trójcą Świętą, a następnie obejmuje przedstawienia z jego życia, w tym męczeństwa (to 18 scen).
Uzupełnieniem tego programu jest malowidło w lunecie po stronie zachodniej, przedstawiające „Alegorię zwycięstwa nad złem”. To monumentalna kompozycja, której centralną postacią jest kobieta w hełmie i zbroi, trzymająca miecz gorejący oraz sztandar Zakonu Maltańskiego. Stanowi ona alegorię zwycięstwa, nawiązującą do antycznych przedstawień bogini Ateny (Minerwy). Jest to przykład charakterystycznej dla baroku tendencji antykizującej, polegającej na wykorzystywaniu motywów pogańskich do wyrażania treści religijnych. Zło ukazane zostało poprzez pokonanych Turków leżących u stóp bohaterki – symbol ówczesnych wrogów chrześcijaństwa.
Obok wątku alegorycznego widoczny jest również kontekst historyczny, odnoszący się najpewniej do Wielkiego Obleżenia Malty w 1565 roku. Przedstawiono mury obronne z armatami oraz ciała poległych rycerzy maltańskich, w tym postać pozbawioną głowy. Nad sceną unoszą się anioły i putta z gałązkami palmowymi – symbolami męczeństwa.
Dla podkreślenia historycznego charakteru dzieła artysta umieścił u dołu po bokach portretowe wizerunki dwóch Wielkich Mistrzów zakonu, braci: Rafaela Cotoner oraz Nicolasa Cotoner. Pierwszy ukazany został jako miłosierny rycerz niosący pomoc choremu, drugi zaś wskazuje na przedstawienie galery maltańskiej z flagą zakonu. Motyw ten podkreśla podwójną rolę joannitów: opiekunów chorych oraz obrońców chrześcijaństwa na morzu. Ich identyfikację potwierdzają inskrypcje z ich nazwiskami na banderolach (słabo widoczne) oraz symbole heraldyczne, w tym kapelusz wielkiego mistrza i kwiaty bawełny jako motyw z herbu Cotonerów.
Rafael Cotoner, grafika z pocz. XVII w.
Przedstawienie tych postaci wiąże się bezpośrednio z działalnością Pretiego w środowisku zakonu. Rafael Cotoner, Wielki Mistrz w latach 1660-1663, wyraził zgodę na wykonanie przez niego dekoracji malarskiej konkatedry. Zasłynął pomocą udzieloną Republice Weneckiej w walkach z Turkami. Nicolas Cotoner, Wielki Mistrz w latach 1663–1680, wsławił się rozbudową fortyfikacji Valletty oraz działalnością dobroczynną, m.in. fundacją szkoły anatomii i medycyny przy szpitalu Sacra Infermeria.
Nicolas Cotoner, grafika z pocz. XVIII w.
Malowidło „Alegoria zwycięstwa nad złem” zamyka bogaty program ideowy i artystyczny dekoracji konkatedry, poświęcony chwale męczeństwa św. Jana Chrzciciela. Dzieło to gloryfikuje ideę walki Kościoła z islamem oraz wyraża przekonanie, że męczeństwo i ofiara prowadzą do zwycięstwa nad złem. Jednocześnie ukazuje Kościół jako wspólnotę walczącą na ziemi i triumfującą w niebie ("Ecclesia militans et triumphans"), co w pełni odpowiada doktrynie epoki kontrreformacji.
Pomnik nagrobny Nicolasa Cotonera, konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie (domena publiczna)
Moja strona internetowa: Marek Sikorski i jego książki
Moja strona internetowa o zabytkach Valletty: Valletta. Skarby sztuki i osobliwości