Pomnik nagrobny F. Hastingsa w Valletcie, fot. Marek Sikorski
Hastings Gardens to niewielki ogród publiczny położony w południowo-zachodniej części Valletty, na bastionach św. Michała i św. Jana, należących do systemu dawnych fortyfikacji miejskich. Z tego miejsca rozciąga się szeroka panorama portu Marsamxett oraz okolicznych miejscowości: Floriany, Msidy, Sliemy i Wyspy Manoela.
Ogród został założony w 1824 roku, już w okresie panowania brytyjskiego nad Maltą, jako uporządkowana przestrzeń rekreacyjna wpisana w militarną strukturę miasta. Jego projektantem był architekt Adriano De Vina.
Podobnie jak inne założenia ogrodowe Valletty, pełni on funkcję zarówno wypoczynkową, jak i upamiętniającą, stanowiąc przestrzeń pamięci związaną z okresem brytyjskich rządów na wyspie. Centralne miejsce zajmuje tu grobowiec Francis Rawdon-Hastings.
Monument ten stanowi interesujący przykład XIX-wiecznej sztuki sepulkralnej, łączącej tradycję nagrobków baldachimowych z językiem sztuki neoklasycyzmu. Projekt grobowca przypisywany jest A. Woodfordowi.
Hastings (1754–1826) był brytyjskim arystokratą, wojskowym i administratorem kolonialnym, który zasłynął jako gubernator generalny Indii.
W 1824 roku objął stanowisko gubernatora Malty, będąc już u schyłku długiej kariery publicznej. W czasie swojej krótkiej kadencji podejmował działania na rzecz ożywienia handlu i poprawy sytuacji gospodarczej wyspy. Zmarł w 1826 roku na pokładzie statku zakotwiczonego w zatoce Baia, w pobliżu Neapolu. Ze względów praktycznych jego ciało przewieziono na Maltę i pochowano na bastionach Valletty. Zgodnie z jego wolą odcięto prawą rękę, aby mogła zostać pochowana wraz z jego żoną.
Pierwotny grób miał formę skromnej krypty przykrytej kamienną płytą i otoczonej kolistym obrzeżem z żelaznym ogrodzeniem. Dopiero później rodzina i przyjaciele ufundowali bardziej okazały pomnik nagrobny z inskrypcją upamiętniającą jego życie i zasługi:
W TYM MIEJSCU ZOSTAŁ POCHOWANY FRANCIS, 1. MARKIZ HASTINGS, K.G. URODZONY 7 GRUDNIA 1754, ZMARŁY 28 LISTOPADA 1826. NIEKTÓRZY Z JEGO ŻYJĄCYCH PRZYJACIÓŁ, KTÓRZY BYLI ŚWIADKAMI JEGO ZNAKOMITEJ I DOBROCZYNNEJ KARIERY JAKO GUBERNATORA GENERALNEGO I NACZELNEGO DOWÓDCY INDII BRYTYJSKICH ORAZ ZACHOWUJĄ JEGO PAMIĘĆ Z PODZIWEM, UCZUCIEM I SZACUNKIEM, WZNIEŚLI TEN POMNIK, ABY Z HONOREM UPAMIĘTNIĆ JEGO GRÓB.
(Tekst inskrypcji według: Donald H. Simpson,,"Some public monuments of Valletta 1800-1955", z 1957 r.)
Forma artystyczna grobowca odwołuje się do antycznych wzorców architektonicznych. Zwarta, symetryczna bryła, uporządkowana kompozycja oraz zastosowanie pilastrów i uproszczonego zwieńczenia przywodzą na myśl architekturę świątyni starożytnej. Redukcja ornamentu i dążenie do harmonii proporcji nadają całości wyraz powagi i racjonalności, charakterystyczny dla neoklasycyzmu. W tym sensie monument wpisuje się w estetykę imperium, które poprzez odwołanie do antyku podkreślało własny autorytet i ciągłość tradycji.
Jednocześnie wnikliwa analiza ujawnia głębszą warstwę typologiczną. Pomimo „świątynnej” formy, nagrobek Hastingsa wykazuje wyraźne pokrewieństwo z tradycją pomników baldachimowych.
Klasyczny nagrobek tego typu opierał się na relacji między tumbą a strukturą nakrywającą – baldachimem, który symbolicznie chronił ciało zmarłego i wyznaczał przestrzeń jego pamięci. W omawianym przypadku funkcja ta nie zanika, lecz zostaje zintegrowana z zwartą bryłą architektoniczną, co pozwala mówić o swoistym „zblokowanym baldachimie”.
Istotnym elementem jest figura zmarłego, ukazana w pozycji półleżącej, która pod względem formy artystycznej wyraźnie nawiązuje do starożytnych pomników nagrobnych etruskich. Hastings przedstawiony został nie jako martwy, lecz jako pogrążony w spokojnym, niemal intelektualnym trwaniu. Ubrany w szaty stylizowane na antyczne, zwojem w dłoni, przywołuje typ przedstawienia uczonego lub męża stanu.
Jest to charakterystyczny dla sztuki sepulkralnej zabieg ikonograficzny, mający zatrzeć granicę między życiem a śmiercią i podkreślić ciągłość pamięci. Symbolicznie figura ta wskazuje, że śmierć nie jest końcem, lecz przejściem do innego wymiaru istnienia.
Symbolika nagrobka wpisuje się w ideologię epoki, w której klasyczna forma wyrażała wartości takie jak porządek, prawo i moralna powaga władzy. Hastings nie jawi się tu jedynie jako jednostka, lecz jako reprezentant imperialnej struktury. Jednocześnie jego grobowiec, usytuowany w otwartej przestrzeni ogrodu, z widokiem na morze, nabiera bardziej refleksyjnego charakteru.
Grobowiec Hastingsa można zatem interpretować jako formę przejściową: z jednej strony zakorzenioną w tradycji nagrobków baldachimowych, z drugiej – podporządkowaną estetyce neoklasycyzmu i ideologii XIX-wiecznego imperium brytyjskiego. Jego syntetyczna forma ukazuje, jak dawne schematy sepulkralne ulegają redukcji i abstrakcji, nie tracąc przy tym swojego podstawowego sensu symbolicznego.
Pomnik ten został w czasie II wojny światowej nieznacznie uszkodzony w skutek niemieckich bombardowań.
Pomnik nagrobny F. Hastingsa w Valletcie, fot. Marek Sikorski